Ажайиб алемда

(Океанрикай)

Дуьньядин океанрин деринрин бязи сирер морякрини, алимрини чирнава, дуьздал акъуднава. Са бязи делилар кIелзавайбурузни итижлу жеда.

— Океанрин 95 процент ахтармишнавач.

— Океанрин гзаф паяра уьмуьр ргазва: анра жуьреба-жуьре набататар, гьайванар ава.

— Океанра тоннралди бактерияр, вирусар ава.

— Океанра 8 миллион тонндив агакьна зирзибилри сирнавзава.

— Океанди чаз нефес чIугваз куьмек гузва. Ада чна нефесдихъ галаз чIугвазвай кислороддин 70 процент арадал гъизва.

— Дуьньяда вири 5 океан ава.

— Эхиримжи асирда океанрин цин дережа 25 сантиметрдин хкаж хьанва.

— Кеферпатан муркIадин океан виридалайни тIимил ахтармишнава. Ана дагълар кьван еке муркIар гзаф ава.

— Эгер Кеферпатан муркIадин океанда авай вири бузханаяр цIрайтIа, цин дережа 10 метрдин кьван виниз хкаж жеда.

— Виридалайни екеди Тихий океан я. Ада Чи¬лин майдандин пудай са пай кьунва. Ана тах¬минан¬¬ 25 агъзур остров ава. Океандин майдан саки 180 миллион квадратдин километрдикай ибарат я.

— Майдандин екевилел гьалтайла, Атлантикадин океан 2-чкадал ала. И океандин яд виридалайни уькIуьди яз гьисабзава.

— Ци кьунвай майданрин екевилел гьалтайла, Индийский океан пуд лагьай чкадал ала. Адан дегьнейра нафт ва тIебии газ гзаф ава.

— Виликдай Атлантикадин океандиз Рагъ¬экъечIдай патан океан лугьузвай.

— Кьиблепатан океандин сергьятар гьеле дуьздаказ тайинарнавач.

Каспий гьуьлуькай

— Маса гьуьлерихъ, океанрихъ галаз алакъа авачир, Чилел алай виридалайни чIехи цин гьамбархана Каспий гьуьл я.

— Каспий гьуьлуьн виридалайни дерин чка 1025 метр кьван я.

— Геологиядин ва вичин екевилин кьетIенвилериз килигна, Каспий гьуьл гзаф алимри вир яз гьисабун дуьз я лугьузва.

— Каспий гьуьлуьз 130 вацI авахьзава.

— Маса гьуьлеривни океанрив гекъигайла, Каспий гьуьлуьн яд 5 сеферда кьван тIимил уькIуь я.

— Каспий гьуьлуьн тIвар 3 агъзур йис кьван идалай вилик адан къерехра яшамиш хьайи “каспияр” тайифадихъ галаз алакъалу я.

— Каспийдин рагъакIидай патан къерех Европада ава, рагъэкъечIдай патан къерех — Азияда.

— Ирандани Азербайжанда Каспий гьуьлуьз Хазардин ва я Мазендерандин гьуьл лугьузва.

— Каспий гьуьлуьн къерехрив 5 уьлкве гва: Россия, Къазахстан, Туьркмения, Иран ва Азербайжан.

— Каспий гьуьлуьн къерехда авай виридалайни чIехи шегьер Баку я.

— И гьуьлуьн винел патан майдан Къиргъизистан, Тажи¬кистан, Польша, Белоруссия уьлквейрин май¬данрилай чIехи я.

— Каспий гьуьлуьн юкьван гьисабдин деринвал 208 метрдив агакьзава..

— Каспий гьуьлел са мус ятIа акьалтай виридалайни еке лепедин кьакьанвал 11 метр тир.

— Каспий гьуьлуьн це ва адан къерехра 1800-да¬лайни гзаф гьайванрин жуьреяр яшамиш жезва.

Чиликай

Чи планетадихъ инсаниятдивай кьил акъудиз тахьанвай аламатарни сирер гзаф ава. Чиликай са бязи делилар кIелзавайбурун фикирдизни гъиз кIанзава. Мумкин я, абурукай бязибур вирибуруз ашкара туш.

— Чил ракъинин системадивай яргъа авай пуд лагьай планета я. Ам кислороддин гьава, океанар ва уьмуьр авай тек са планета я.

— Са сятда 107826 километрдиз фидай йигинвилелди Чил ракъинал элкъвезва.

— Ахтармишнавайбуру Чилин яш 4540 миллион йис яз тайинарнава.

— Кьураматдал алай виридалайни чIехи дагълар Гималаяр я.

— Дуьньяда авай нек хъвадай гьайванрикай виридалайни гъвечIиди вакIан тIиш алай кьаркьу¬лув я.

— Дуьньяда виридалайни къалиндаказ инсанар яшамиш жезвай шегьер Филиппинрин Манила я. А шегьердин 38,55 квадратдин километрдин мулкарал 160000-далайни гзаф инсанар яшамиш жезва.

— Чилел алай виридалайни къайи чка Антарктида я. ХъуьтIуьн береда анин аяз “-70” градусдив кьван агакьзава.

— Гьава дегиш хьуникди планетадин цин запасар терг жезва. Мисал яз, 2004-йисалай 2009-йисалди муркIадин кьадар 40 процентдин тIимил хьана.

— Океанри Чилин винел патан майдан 70 процентдин кIевирнава, амма алимри адакай ахтармишнавайди анжах 5 процент я.

— Виридалайни кьурагь чка Чилидани Перуда авай Атакама къумлух я. А къумлухдин юкьва¬ра гьич садрани марф къун тавур чкаяр ава.

— 1960-йисан 22-майдиз Чилида хьайи ¬зал¬зала дуьньяда виридалайни къуватлуди яз ¬гьисабзава. А залзаладин къуват 9,5 баллдив агакьна.

Кьуру дереяр

Адет яз, виридалайни кьуру къумлухар лап чими уьлквейра хьун лазим я. Амма Антарктидада 2 миллион йисуз къвалар къун тавунвай дереяр ава. А дерейриз Мак Мердо лугьузва. МуркIарни живер авачир дерейри 8000 квадратный километр кьван майданар кьунва. Патав Вида вир ва Антарктидада авай виридалайни яргъи Оникс вацI гватIани, Мак Мердо дереяр аламатдин жуьреда кьуру я. Пешекарри тестикьарнавайвал, тIебиатдин и надир чкадин кьурувал ана пайда жезвай лап къати, йигин гарарихъ галаз алакъалу я. Аламатдин гарарин таъсирдик кваз вири кьеж бугъадиз элкъвезва, гьавиляй а чилел живер-марфар къвазвач. 2004-йисалай Мак Мердо дереяр ЮНЕСКО-дин къаюмвилик ква.

Сокотра

Индийский океанда авай островрикай сад Сокотра я. Ам гьахьтин тIвар алай островрин кIватIалдик акатзава. Остров Йемендинни Сомалидин сергьятра ава, Йемендик акатзава. Анин кьилин шегьер Хадейбо (Хадибо) я. Островда 44 агъзур кьван инсанар яшамиш жезва. Анин яргъивилел тахминан 133 километр, гьяркьуьвилел 42 километр ала. 1880-йисуз Сокотра островдиз Британиядин профессор Исаак Бальфур кьиле авай ахтармишунардайбурун десте атана. Алимри дагъдин минералар ва набататар кIватIна. Нетижаяр тажубардайбур хьана: 48 юкъуз Сокотрада илимда малум тушир 200-елайни гзаф набататар дуьздал акъатна. Островдин са пипIе малдарар, балугъчияр, лежберар яшамиш жезва ва чпин пешейрал машгъул я.

Носорог

Дуьньядал алай лап чIехи гьайванрикай сад носорог я. Адакай бязи делилар итижлу я. Малум тирвал, гьайванрин арада, екевилел гьалтайла, сад лагьай чкадал фил ала, кьвед лагьай чкадал – носорог. Носорогдин бедендин яргъивилел – 4-4,5 метр, кьакьанвални 1-2 метр кьван хьун мумкин я. Заланвал лагьайтIа, 2-4 тонндив агакьзава . Исятда дуьньядал носорогрин вад жуьре яшамиш жезва. ЧIулав рангунинбурулай тафаватлу яз, лацубур еке я. И гьайванрин вири жуьреяр терг хьунин къурхулувилик ква, абур Яру ктабда гьатнава. Лацу ва чIулав носорогар Африкада гьалтда, муькуьбур – Азияда. Носорогар векь недай гьайванар я.

Чпин жуьрейрилай, яшамиш жезвай чкадилай аслу яз, абур тIебиатда 35 йисалай 50 йисалди кьван вахтунда яшамиш жеда. Адан хам гзаф яцIу я – 1,5 сантимертдив агакьда. Хам яцIу ятIани, абуруз ракъинин нурарихъай, гьашаратри кIасунихъай кичIеда. Абурукай хуьн патал носорогри мукьвал-мукьвал кьарада къатадда. Муькуь жуьрейрилай тафаватлу яз, лацу ва чIулав носорограл кьве карч ала. Крчарни кIарабдинбур ваъ, сигъ чIараринбур я. Носорогдивай са сятда 50 километрдин мензилдиз чукуриз жеда. Тух хьун патал и ажайиб гьайванди са юкъуз 70 килограммдилай тIимил тушиз набататар неда.

К. ФЕРЗАЛИЕВ