«Виридалайни хъсанди – Аллагьдихъай ﷻ гзаф кичlеди я»
«Виридалайни хъсанди – Аллагьдихъай ﷻ гзаф кичlеди я»
Гьуьрметлу стхаярни вахар, миллетчивал себеб яз Дагъустанда еке дявеяр гьич садрани хьайи туш, амма гъулгъула ва къалмакъал тун патал и месэла къарагъарзавай инсанар, гьайиф хьи, чи арада ава. Абурун алахъунар хийирсуз амукьдайвал чаз миллетчивал Ислам динди негьзавай тегьердикай хабар хьун лазим я. Гьавиляй къе чна и месэладикай лезги чlалал акъатзавай «Ас-Салам» газетдин кьилин редактор Амаханов Гьасанахъ галаз суьгьбет ийида.
– Ас-Саламу алайкум, Гьасан гьажи, сифте чаз куьне куь уьмуьрдин рекьикай ахъайна кlандай.
– Ва алайкум салам ва рагьматуллагь, Азиз стха. Зун, Амаханов Гьасан Вилибеган хва 1988-йисуз Стlал-Сулейманан райондин Аламише (гилан Эминхюр) хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб кlелна акьалтlарайдалай кьулухъ 2005-йисуз зун Махачкъалада авай Исламдин университетдик (ДИУ) кlелиз экечlна ва 2010-йисуз ам акьалтlарна. Гьакlни за Дагъустандин гуманитарный институтда (ДГИ) кlелна ва теологиядай магистрдин дережа къачуна. 2010-йисалай къенин йикъалди, шукур хьурай Аллагьдиз, лезги чlалал акъатзавай «Ас-Салам» газетдин кьилин редакторвиле кlвалахзава. Гьакlни 2010-2013-йисара Махачкъалада авай ДИУ-дин Кьиблепатан Дагъустандин филиалда тарсар гана. 2014-2015-йисара Дагъустандин Муфтиятди Кьиблепатан Дагъустанда тайинарнавай векилдин куьмекчивиле кlвалахна. 2016-2022-йисара Стlал-Сулейманан райондин имамрин Советдин председатель хьана. Эвленмиш хьанва, кьве аялдиз тербия гузва.
– «Ас-Салам» газетдин кьилин редактор квекай гьикl хьайиди ятlа, ахъайиз жедани?
– Гьелбетда, са тlимил яргъи, амма итижлу кьиса за квез ахъайда. Зи рикlел алама хьи, са сеферда зун жувахъ галаз санал Исламдин вузда кlелзавай Рамазанни галаз саниз фидайла, чал Ханмегьамедов Ярагьмед гьалтнай. Ам гьа чlавуз лезги «Ас-Салам» газетдин кьилин редактор тир. Кьве мутааллим (студент) акур чlавуз, салам гана, жузунар авурдалай кьулухъ, ада чаз газетдиз макъала кхьин теклифна. Гьа вахтунда чна 4-курсуна кlелзавай ва за макъала кхьиникай гьич фикирни авунач, амма зи патав ацукьна санал кlелзавай Рамазана макъала кхьиз башламишна. Ада чпин хуьруьн юкьван мектебда акьван хъсандиз кlелнавачир, гьавиляй лезги чlалан жигьетдай ада заз суалар гуз хьана. Йикъарикай са юкъуз, чун кьведни мад Ярагьмед гьажидал дуьшуьш хьана. И сеферда ада Рамазаназ лагьана: «Ви макъала газетдиз акъатна ва им ваз пуд виш манат». Жибиндай пул акъудзавай арада Ярагьмед гьажи са виляй заз килигзавай. И арада за фикирна: «Гила зи нубат я жеди». Гьакlни зи кьилиз ихьтин фикир атана: «Эгер Рамазана зи куьмекдалди макъала кхьенатlа, ам акьван четин кlвалах туш. Гьуьрметлу редакторди лагьай кlвалах тавуна мад зун гьикьван акъвазда?»
Гьа икl за лезгийрин тlварарикай макъала кхьена ва жуван рикlик квай месэла лезги халкьдин диндин газетда къарагъарна. Макъала Ярагьмед гьажидиз бегенмиш хьана ва гуьгъуьнлай ада гъуьлуьнни папан буржийрикай кхьин тlалабна. Газетда кlвалахиз са йис кьван хьайила, Ярагьмед гьажиди заз лагьана: «Вун зи паталай редактор жеда». А чlавуз за гьасятда «ваъ» лагьана, вучиз лагьайтlа заз компьютердихъ ацукьна йикъар акъудиз гьич хуш тушир. Адалайни гъейри ам еке жавабдарвал я, са шумуд агъзур кlвализ физвай газетдин редактор. Заз кlан тийизвайди акурла, ада ихьтин манадин гафар лагьана: «Ваз чара авай туш, за вун Дагъустандин Муфтийдин кьиливни тухуда, гьадазни вуна «ваъ» лугьудани?» И арада за фикирна: «Зун диндин кlвалахдикай катдач, акси яз, ам ийиз алахъда, гьикl хьи Исламдин газетда кlвалах авун еке суваб я. Аллагьдин ﷻ рекье шагьид хьайи Къурамугьаммад гьажидини СМИ-йриз еке фикир гудай тир, кар чкадал атайтlа бес за Муфтийдизни гьихьтин жаваб гуда?» Веревирдер авурдалай кьулухъ за редактордин кlвалах жуваз залан пар хьиз ваъ, Аллагь Тааладин патай еке нямет хьиз кьабулна ва Ярагьмед гьажидиз разивал къалурна.
Газетдин са нумра за текдиз гьазурай чlавуз, кьилин редакторди лагьана: «Гила вун гьазур хьана». Ам 2010-йис тир. Гьа чlавуз чун Дагъустандин Муфтий, шейх Агьмад эфендидин кьилив фена. Исламдин университет акьалтlарнавай жегьил вичин чкадал гьазурай Ярагьмед гьажидиз Муфтийди еке аферин лагьана ва чаз хийир-дуьа авуна.
– Дугъриданни итижлу кьиса хьана, амма гила чун миллетчивиликай рахан, куьне гьикl фикирзава, чун и месэладикай рахайтlа, чи газет кlелзавайбуруз хийир жедани?
– Эхь, гьелбетда, вучиз лагьайтlа ам вири девирра хци месэла яз инсаниятдин вилик акъвазнавай, алай вахтундани са жизвидилай инсанри сада-садан миллетрик хкlазва. Иллаки чи Дагъустан патал ам важиблу месэла я.
Миллетар чи девлет я, гьа са вахтунда абур хатани я. Аллагь Таалади Къуръанда лагьанва (мана): «Куьне Аллагьдин ﷻ еб (Ислам дин) яхъ ва къакъатмир, Ислам къведалди куьн душманар тир хьи, Ада (Аллагьди) куьн сад авуна (стхаяр авуна)» («Алу Имран» сурадин 103-аят). И аятдай аквазвайвал, мусурманар вири стхаяр я, абур къакъатун виже къведач.
Са гьуьрметлу алимди лагьана: «Дагъустандин миллетрин арада къал тун патал чи душманри гзаф кьадар пулдин такьатар чара ийизва, шукур хьурай Аллагьдиз, абурун мурадар икьван чlавалди кьилиз акъатнач, идалай кьулухъни акъат тавурай».
– Гьайиф хьи, къе чун, кьве миллетдин (къумукь ва лезги) векил миллетчивиликай рахун герек къвезва. Квез и кlвалах гьикl аквазва?
– Эхь, вун гьахъ я, Азиз стха, нагагь чун а четин месэладикай рахун тавуртlа, дагъустанвийри генани чпи-чпин миллетралди дамах ийида. Зун гъавурда акьурвал, жуван миллетдалди, райондалди, хуьрелди, тухумдалди дамах авун дагъустанвийрин ивидик ква. Эхирдайни гьар инсанди вичи-вичелди дамах хъийизва. Жув масабурулай вине акун – им вири къалмакъалрин бине я. Аллагь Таалади Къуръанда лагьанва (мана): «Эй, инсанар! Чна куьн халкь авуна итимарни дишегьлияр яз, авуна куьн миллетар ва къебилаяр, квез садбуруз муькуьбур чир жедайвал (вуж ятlа регьятдиз чир жедайвал, мисал яз, лезги Муслим, къумукь Агьмед–ред.), Аллагьдин ﷻ вилик квекай виридалайни хъсанди (гьуьрметлуди) Адахъай виридалайни гзаф кичlеди я (яни ферзер кьилиз акъудзавай ва гунагьар тийизвай кас) («Аль-Гьужурат» сурадин 13-аят). Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Арабдиз араб тушир касдин вилик лайихвал авач, анжах Аллагьдихъай ﷻ кичlе хьуналди ава (яни Аллагьдихъай ﷻ низ гзаф кичlе ятlа, гьам лайихлу я)» (Агьмад).
– Имамдин кlвалах ийидайла квел миллетчияр дуьшуьш хьанани? Миллетчивал негьзавай гьихьтин делилар ава чи динда?
– Эхь, райондин имам тир чlавуз зал бязи вахтара миллетчияр гьалтдай, за абуруз акси яз Къуръандин аятарни гьадисар гъизвай ва ватанпересвиликай ихтилат ийизвай. Ватанпересвилиз чи динди хъсан къимет гузва, амма миллетчивал ада негьзава. Мисал яз, Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Миллетчивилихъ эвер гузвай, миллетчивал патал дяве ийизвай ва миллетчивал патал чан гайи кас чакай (зи гуьгъуьна аваз физвайбурукай) туш» (Абу Давуд). Мусурманди «чакай туш» лугьудай гафариз фикир гана кlанда, нагагь адаз вич Женнетда хьана кlанзватlа.
– Куьне вири ачухдиз лагьана, чухсагъул. Дагъустанвийриз миллетчивал еке гунагь тирди чизва, амма гьа са вахтунда бязибур мад а кардал машгъул жезва. Идан себеб вуч я?
– Хъсан суал я. И кардихъ себебар гзаф ава, амма кьилин себеб – им чна тlвар кьур такабурлувал ва дамах авун я. Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Рикlе са зерре кьванни такабурвал авай инсан Женнетдиз гьахьдач» (Муслим). Къуй Аллагьди ﷻ чун такабурлувиликай хуьрай!
Гьакlни бязи инсанриз миллетдин месэла къарагъуналди чпин чlуру къастар кьилиз акъудиз кlанзава. Яргъал чун фидач, за идахъ галаз алакъалу тир жуван кьилел атай кьиса ахъайда.
Чи лезги районра Исламдин чирвилер авай инсанар, гьайиф хьи, тlимил ава. Гьаниз килигна, хуьрера имамдин кlвалах ийидай илим авай инсанар жагъизвач ва чун (районрин имамар) мажбур жезва Дагъустандин Муфтиятдай абур (имамар) тlалабиз. Нетижада лезги хуьрериз маса миллетрикай тир сад-кьве имам яргъарай хквезвай. «Сад-кьве» вучиз лагьайтlа, абурузни гъурбатда имамдин кlвалах кlан тахьуниз килигна.
Кардин кьил икl хьана. Рахкурна чи райондиз са табасаран гада, адан чlехи диде лезги тир. Ам чаз са хуьре имамдин куьмекчивиле эцигиз кIан хьана. Имам яш хьайиди тир, диндин чирвилер авай куьмекчини адахъ авачир. Амма, килигайтlа, и хуьруьн мискlинда авай жегьилри чпин имамдиз куьмекчи герек туш лагьана. Амма кар идалди куьтягь хьанач.
Чеб диндар инсанрай гьисабзавай гадаяр райондин гьакимрин кьилив фена шикаят авуна: «Бес Гьасан гьажидиз чи хуьруьз маса миллетдикай тир кас хкиз кlанзава». Зал и шикаят райондин администрацияда еке къуллугъдал кlвалахзавай са гьакимди агакьарна. Гьа арада за лагьана: «Акьван маса миллетар такlанзавайбуру чеб Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ рекьяй физва лугьуз вучиз тестикьарзава, бес Мугьаммад Пайгъамбар ﷺ маса миллетдикай туширни?» Чеб диндиз табий жезва лугьузвай, мискlиндиз физ-хквезвай инсанри миллетдин месэла вуч патал къарагъарнатlа, куьн гъавурда акьуна жеди. А табасаранви чи ата-бубайрин диндай, имам аш-Шафиидин мазгьабдай физвай кас тирди акурла, абур ам чпин имамдин куьмекчивиле эциг тийидайвал багьнаяр жагъуриз алахъна. Нетижада а жегьилри миллетдин месэла къарагъарна ва, лугьун хьи, абур чпин мураддив агакьна: табасаран гадади абурун хуьре кlвалахнач.
– Вичин миллет гзаф кlанзавай касди бес вуч авурай? Адаз вичин миллетдилай гьич тариф ийидай ихтияр авачни?
– Миллетчи – им жуван миллет виниз акъудун патал масабур агъуз вегьез алахъзавайди я. Мусурман лагьайтlа, жуван миллет ва Ватан кlанзавай кас я, яни ватанперес. Ватанперес кас гьамиша жуван халкьдиз хийир гуз алахъда. Ам гьи кlвалахдал алатlани (духтур, гьаким, устlар…), гьа кlвалах ада гьакъисагъвилелди, Аллагь ﷻ патал ийида.
Амма чавай чи халкьдиз гуз жедай виридалайни еке хийир – им Ислам дин раиж авун я. Исламдал алай халкь бахтсуз жедач. Ахьтин халкьдиз гьуьрмет-хатур, гъвечlи-чlехи, къуни-къунши ва хъсан-пис чир жеда. Ахьтин инсанри масабур чпелай агъуз вегьедач, вучиз лагьайтlа абур чпин нукьсанар туькlуьр хъувунал машгъул жеда.
– Газет кlелзавайбурухъ элкъвена квез вуч лугьуз кlанзава?
– Сад лагьай келима ва сад лагьай буйругъ пак Къуръандай чаз атанвай «кlела» я. Чун кlелзавай ва чирвилер къачузвай уммат я. Гьавиляй за виридаз чирвилер къачунихъ, иллаки Исламдин илимрихъ, эвер гузва. «Ас-Салам» газетни диндин чирвилерин кlватlал я. Ам кхьизвай, кlелзавай ва къачур чирвилерал амал ийизвай инсанар бахтлу жеда, ин ша Аллагь. Са асгьабди лагьанай: «Чирвилер девлетрилай хъсан я. Вучиз лагьайтlа, чирвилери вун хуьзва, амма девлетар вуна хвена кlанзава». Гьавиляй чна дуьньядин девлетрихъ ваъ, диндин чирвилерихъ калтугун лазим я.
Гьакlни за диндин межлисрал лугьузвайди я: «Эй, зи лезги халкь, эгер куьне куь дидед чlалал акъатзавай Исламдин газет – «Ас-Салам» кхьин тавуртlа, ам раиж ийиз куьмек тагайтlа, бес ам ни кхьирай, ни куьмек гурай? Маса миллетрихъ чпин чlаларал газетар ава хьи, абуру чпинбур кхьирай». Лугьун хьи, и газетни кхьин ва ам раиж авун ватанпересвилик акатзава.
Ша чна сада-садаз хъсан амалрихъ эвер гун ва писбур мийир лугьун!
Къумукь, лезги ва маса халкьаризни лугьудай гафар за гьа ибур я!
Къуй мусурман халкьар ислягьвилелди яшамиш хьурай!
Къуй Аллагьди ﷻ вири дуньядин, иллаки Палестинада авай мусурманар дявейрикай, къалмакъалрикай, азаррикай, бедбахтвилерикай ва гьар са азиятдикай хуьрай! Амин.
Суьгьбет тухвайдин Къумукь чIалал акъатзавай «Ас-Салам» газетдин кьилин редактор Азиз Мичигишев я
