КIани рехъ

Дербент шегьердин Мугьаммад Ярагъидин тIварцIихъ галай жуьмя мискIиндин имам Шамиль Рагьманов Азербайжанда хана, чIехи хьана ва армияда къуллугъна, Исламдин чирвилер къачуз лагьайтIа, Дагъустандиз фена. Рехъ адаз мукьвалди я, вучиз лагьайтIа чIехи алимри тестикьзавайвал, Дагъустан – Исламдин чирвилер къачун патал виридалайни хъсан чка я.

- Дагъустан – им фад вахтарилай инихъ гзаф Исламдин алимар авай республика я. Гзафбурун тухумра диндихъ галаз алакъа авай инсанар авай – я абуру чпи чирвилер къачузвай ва масабуруз чирзавай, я капIтIятдал кIеви хьуналди тафаватлу жезвай ва гьа идалди абуру чпин несилар гьевеслу ийизвай. Якъин квезни гьахьтин ата-бубаяр авай.

- Эхь, зи тухумда диндихъ галаз алакъалу инсанар авай, абурукай сад – зи чIехи бубадин диде я, ада инсанриз Къуръан ва диндин илимар чирзавай. Ам гьатта и кар патал дустагъни авунай, амма ахпа ахъайнай, вучиз лагьайтIа ам дишегьли тир. Ам Аллагьдихъай гзаф кичIе мусурман тир. ЧIехи бубадин чIехи бубани Аллагьдихъай гзаф кичIе, Шариатдал амал ийизвай кас тир.

Адан кьилел атай са итижлу дуьшуьшдикай ахъайзава – адан хуьруьз вязер ийидайбур атайла ва: «Ирид йис хьайидалай кьулухъ капI ни ахъайнач?», - лагьана хабар кьурла, кIвачел къарагъай тек са кас гьам тир. Зун бубадихъ галаз кпIунал акъваздай, зи а чIавуз, рикIел алама, вад-ругуд йис тир, ам 1994-йис тир. Ада заз капI ийиз чирнай. ЦIусад йис хьайила зун медресадиз, Къуръан хуралай чирдайбурун (гьафизрин) мектебдиз ракъурнай.

- Вун гьафизвал кIелун патал ракъурунин меслят ни ганай?

- Имиди, бубадин чIехи стхади. Ада а чIавуз Исламдин вузда кIелзавай, муькуь имиди лагьайтIа, гьеле гьа йисара Дербентда Дагъустан Республикадин Муфтиятдин даъватдин хиле кIвалахзавай. За ирид йисалай Къуръан кIелиз чирзавай, заз `Амма жуз (Пак Къуръандин 30-жуз) хуралай чизвай ва заз кIелун давамариз ва гьафиз жез гзаф кIанзавай.

- Куьне гьикI фикирзава, гъвечIи чIавалай Ислам ва Исламдин илимар чирун гьикьван важиблу я?

- Ислам дин – им яшамиш хьунин саягъ я. Гьикьван фад чна дин чириз ва адахъ галаз кьурвал жув тухуз башламишайтIа, яш хьурдавай чаз ам регьятдиз чир жеда.

- Армиядиз куьн хайи чкада, Азербайжанда, тухванай, вучиз куьне къуллугъ авунин къарар кьабулна? Адет яз жегьилри а везифадикай чпин кьил хкудзавай.

- Азербайжанда армиядикай кьил хкудзавач. КIанзни-такIанз армиядин жергейриз фидай яшдив агакьайла, къуллугъ ийиз физва. Армиядиз физ заз кIанзавай. ЦIийи танишвилер, цIийи дустар заз итижлу тир – вири жуьреба-жуьре чIаларал рахазва, абурун уьмуьрдин гъавурда гьатунин жуьре зидалай тафаватлу я. ЦIийи инсанрихъ галаз рахайла гьамиша жув патал са гьихьтин ятIани хийир хкатзава. Икьван чIавалди за медресада кIелзавай ва жув вердиш арадилай яргъа авайла, а вахтунда жуван патав гвай инсанрин къадир чир жез башламишна.

- Куьне Исламдин чирвилер къачудай гьар жуьре чкайра кIелна, диндин илимар чирунин тежрибадай куьн патал куьне гьихьтин хийир хкудна?

- Асул гьисабдалди, ана чаз квехъ эвер гузвайтIа ва чи Муфтий шейх Агьмад Афандиди квехъ эвер гузватIа, гьам. ГьакI чирвилер хьун бес жезвач, жуван крарни гьа чирвилерихъ галаз кьун лазим я. Диндин илимар са вуж патал ятIани чирун лазим туш, сифтени-сифте жува абурал амал авуна кIанда. Алим яз гьисабзавайди гзаф чизвайди туш хьи, амма низ рикIин сидкьидай Аллагьдихъай кичIезватIа ва чирай затIарал амал ийизватIа, гьам я. Адалай кьулухъ жуван чирвилер масабурал агакьарун, жуван мукьвабуруз, хуьруьнвийриз диндихъ эвер гуз алахъун лазим я. Чи Муфтийди лугьузвайвал, чун игьтият патал тир (запасной) чарх хьиз хьун лазим я – гьи вахтунда хьайитIани, чун герек тир чкада хьана ва куьмек гана кIанда.

- Куьн Азербайжанда хана ва ана куь аялвал фена, куьне ана куьн къариблухда авайди хьиз гьиссзавайни?

- Зун Азербайжанда, Къусар районда хана. И районда чIехи пай лезгияр яшамиш жезва. Чалай кьве километрда Дагъустан ава. Зун дагъустанви туширди за гьич садрани гьиссайди туш, Дагъустандихъ галаз гьамиша чи алакъа авай. Чун авай чкадай гьатта Дагъустандин рекьерай физвай машинарни аквазвай. Гьеле сергьятар агалдалди чи хуьруьн гадаяр футбол къугъваз кIвачи-кIвачи Дагъустандиз фидай.

Амма зи рикIел и кар аламач, им заз бубади ахъайдай. Дагъустанда кIелиз экечIайла, гьелбетда, жув чIехи хьайи чкайрихъ дарих жедай, амма заз гзаф кIелиз кIанзавай. Заз Исламдин илимар чирунин кIеви ният авай. Зун къенин юкъузни хайи ватандихъ дарих я. За лугьузва хьи, виридалайни кIани рехъ – им зун жуван хайи хуьруьхъ тухузвай рехъ я. Зун патал ам виридалайни иер чка я. Мумкинвал хьайила зун хайи хуьруьз хъфизва.

- Куьне кIелна куьтягьайла куьн кIвалах ийиз гьиниз ракъурнай?

- 2012-йисуз зун имамвал ийиз Мегьарамдхуьруьн райондин КьепIир-Къазмайрин хуьруьз ракъурна. Ана ругуд йисуз кIвалахна. Вад йисалай зун Мегьарамдхуьруьн районда Дагъустан Республикадин Муфтиятдин чирвал гунин хилен регьбер яз тайинарна. 2018-йисуз зун гьаждиз ракъурна. Анай хтайла, са вацралай, зун Мегьарамдхуьруьн райондин Оружба хуьруьз фена. 2019-йисуз зун кIелиз Иорданиядиз, ахпа Омандиз ракъурна, ана за пешекарвал хкажунин курсара кIелна. Ахпа за Белижда имамвиле, Дербентда Мугьаммад Ярагъидин тIварцIихъ галай жуьмя мискIиндин имамвиле ва Дербентдин районда Дагъустан Республикадин Муфтиятдин чирвал гунин хилен регьбер яз кIвалахна.

- Квелай гъейри куь стхайрикай ва вахарикай Исламдин чирвилер къачудай чкайра кIелай кас хьанани?

- Заз пуд вах ава, абуру вирида Исламдин вузар акьалтIарнава. Абуру вирида чеб яшамиш жезвай чкайра диндин чирвилер гузва. Зун медресадиз кIелиз экечIун сифте рикIел гъайи зи имидин хва имам я ва адан пуд рушани диндин тарсар гузва.

- Муфтиятда кIвалахзавайбурун чIехи паюни сагълам уьмуьр кечирмишзава ва спортдал машгъул я, куьнни спортдал машгъул яни?

- Зун аял чIавалай спортдал машгъул я. Алай йисан мартдиз Санкт-Петербургда грэпплингдай ва джиу-джитсудай кьиле фейи халкьарин арада хьайи (международный) турнирда иштиракна ва сад лагьай чка кьуна. Апрелдиз чна джиу-джитсудай дуьньядин чемпионатда иштиракна, ана закай призёр хьана.

- Куьне бегьем фад кIвалах ийиз башламишна, куьне квез тежриба авачирди гьиссзавайни, четин гьаларай куьн гьикI экъечIзавай?

- РикIел алама, имиди гьамиша ихьтин меслят гудай: «Лагьай гафарал ахпа пашман тежедайвал, масабур алачир кьилди чкада садрани садазни вири алай чкадал лугьуз тежедай хьтин гафар лугьумир». Зун гьамиша масабурухъ галаз хъсан рафтарвал ийиз, абурун гъавурда акьадай тегьерда жув тухуз алахъзавай. Зал тапшурмишай кар авун заз бегенмиш я, за а кIвалахдин жавабдарвал гьиссзава. Са кас капI ийиз, мектебда хъсандиз кIелиз, диде-бубадиз гьуьрмет ийиз гатIумайла, чIуру крар акъвазарна дуьз рекьел атайла, заз хуш жезва. Гьа и кар заз зи кIвалахда виридалай гзаф бегенмиш я. Маса са затIуникайни за фикирзавач, гьа и кIвалах патал яшамиш жезва, сифте чкадал зи кIвалах ала.

- КIвалахдин вахтунда куьн санай масаниз мукьвал-мукьвал физвайни?

- Эхь, гьелбетда, гзаф сеферра. Им регьят туш. КIватI хьунар, санай масаниз финар. Амма им зи кIвалахдин са пай я. Ам итижлуни я – са гьихьтин ятIани четинвилерал, манийвилерал тIем гъун. Зи хизан гъавурда акьазва. Эгер абур са куьн ятIани гъавурда акьазвачиртIа, зун абурухъ галаз рахазвай, чешне яз Дербентда кучуднавай Пайгъамбардин асгьабар гъизвай – абур ватан, хизанар туна иниз, Дагъустандиз атана, чал дин агакьарун патал. Чи рехъ абурун рехъ хьиз четинди туш хьи.

- Куьне хизан тешкилдайла уьмуьрдин юлдаш гьикI хкянай? Имамдин паб гьихьтинди хьана кIанда?

- Ада захъ галаз къиметлу затIара ва мурадра шериквал авун, Исламдин вузда кIелун важиблу тир. Зи папа дишегьлийриз тарсар гузва, абуруз вязер ийизва, адан хизанни диндал алайди я. За гьисабзавайвал, имамдин паб гьа ихьтинди хьана кIанда. Имамдин кIвалах регьятди туш, ам гьамиша кIвале жезвач, гьамиша хизандиз фикир гуз жезвач. Адан паб и крарин гъавурда акьун ва гъуьлуьз куьмек гун лазим я, гьар са гуьзлемишунай адаз суваб жезва эхир.

- Исятда куьн гьина яшамиш жезва?

- Дербентда. КIвалахзавай ва яшамиш жезвай чка сана хьун важиблу я.

- Куь кIвалахда квез гьихьтин фикирар ава?

- Мад хьи – инсанриз жезмай кьван гзаф хийир гун: чирвилералди, герек хьайитIа бедендалдини. Шегьердин гьар са агьалидал жезмай кьван тамамдиз жуван чирвилер агакьарна кIанда, гьам кьилдин ихтилатрани, гьам тешкилзавай мярекатрани, яни дуьз чирвилер ва дуьз инанмишвилер гьар са касдал агакьарун патал вири мумкинвилер ишлемишун.

ИХТИЛАТ АВУРДИ АЙША ТУХАЕВА Я