Бенден патал менфятлу чирвилер

Эферар

Абуру чпиз хас ерияр, таъсир пуд йисуз кьван хуьда. Эферри беден мягькемарда, тIуьр шейэрик хъсан лишанар кутада, нефес кьадай азар (астма) сагъарун патал хийирлу я, иштягь ачухарда, тIуьрди цIуруриз куьмекда. Эферрихъай гьакI ни чIугуртIани, ратариз хийирлу я лугьуда. Сивихъ атун квадарда. Эферар незвай шейэрихъ галаз санал ишлемишуни беден мягькемарда, адаз ацIайвал гуда. Кефияр чIурузвайла, рикIин кIвалах къай-дадикай хкатнавайлани, менфятлу я. Ру¬фунин азарар хкудда, иллаки — виртIедихъ галаз санал тIуьртIа. Эферрин сиркеда туна хьайи гьалима хъвайитIа, руфунин тIал атIу¬да, ана шарар аваз хьайитIа, абур рекьида. Садра ишлемишунин кьадар 8-9 грамм я. Эферрикай жигерриз са тIимил зиян ава лу-гьуда. И нукьсан виртIеди арадай акъудда.¬

Чугъундур

Кьве жуьрединди жеда: яруди ва лацуди (ва я хъипиди). Дарман патал лацу чугъун¬дур хъсан я. Минеральный шейэр гзаф ква. Яру чугъундурди кIеви ийида, мягькемарда, лацуда михьда ва кIеви хьанвай чкаяр хъуьтуьларда, жими ийида. Чугъундурдин пешерни тан, иллаки ярувал квайбур лап хъсан яз гьисабзава.

Чугъун¬дур ругуна тIуьрла, бедендик зурзун акатнавайла, куьмекда; ам сиркедихъни горчицадихъ галаз санал ишлемишда — цуьлезда кIев хьанвай ва дакIунвай чкаяр авайла. Чугъундур дуркIунрин, цварадин киседин азарар, гьакI бубасил, кесме авайлани, хийир¬лу я.

ЦикIи чугъундур руфуниз, ратариз зиян я — къен кьунал гъидай азарар акатун мумкин я лугьуда. Ругунвай чугъундур иллаки маса майвайрихъ, горчицадихъ ва сиркедихъ галаз санал ишлемишайтIа, чIуру лишанар, таъ¬сир квахьда.

Турп

Турпуни иштагь ачухарда. Ругунвайди гзаф кфетлу яз гьисабзава, ада уьгьуьяр хкудда, хур ва руфун хъуьтуьларда, вилериз экв акун хъсанарда. Турп цIил-цIилна, кьел вегье¬на, винелай семечкадин чIем вегьена тIуьр¬¬тIа, иллаки хъсан я, яни адахъ хъсан дад агалтда.

Буран

Виридалайни хъсан буранар са артух еке ва гъвечIи тушир юкьванбур, лацубур, ширинбур яз гьисабзава. Буранди кIев хьанвай чкаяр ачухарзава, ратар хъуьтуьларзава. Саралух ва цIай, къиздирма сагъарда.

Ам бугъада (парда) ва я це ругуна неда. Бурандихъ са артух кфетлувал авач, фад цIуруриз жеда. Ам иллаки туьнт инсанриз хъсан я. ТIуьн патал буран емишрихъ галаз санал¬ гьазурда, иллаки — жумунихъ, са артух гзаф битмиш тахьанвай ципицIрин, анардин мижедихъни сиркедихъ галаз. Буран чIемедал чрайди хъсан я, иллаки — зейтундин чIеме¬дал.

ЯкIухъ галаз санал тIуьр буран беденди иллаки хъсандиз цIурурда, адак квай хийирлу шейэрни регьятдиз кужумда. Буран ва нахутIар квай хапIа уьгьуьяр квайла хъсан я, мефтIедизни бедендиз лазим тир кьеж гуда, ифин алай чIулав лекь, вири беден секинарда, яни ифин алудда.

Къайи тебятдин инсанривай буран анжах серкинихъ, эферрихъ, горчицадихъ ва я истивутдихъ, кьелехъ галаз нез жеда. Бурандикай авунвай мураба шекердихъ ва я виртIедихъ галаз тIуьни мефтI мягькемарда, хъсан иви арадал гъида, азарриз аксивалда.

Дуьгуь

Виридалайни хъсан сортар яз Индияда, Китайда ва Иранда экъечIдайбур яз гьисабзава. Индиядин ва Китайдин лацу дуьгуь кьезилди, хъуьтуьлди, алкIин, кикIин тийидайди же¬да — иллаки островра ва гьуьлуьн къерехра¬ битмишарзавайди.

Грециядин, Византиядин духтурри вилик вахтара дуьгуьдал са артух къимет эциг тавун а чIавуз анра прунзчивал виликди тефинихъ, дуьгуьни заланди, цIуру¬риз четинди тирвилихъ галаз алакъалу я. Хуьрекдиз ишлемишдалди вилик дуьгуь са кьадар вахтунда це кьежирна кIанда, яни, гуьцIизгуьцIиз, яд са шумудра дегишариз, чуь¬хуьда.

АлкIидай, кикIидай (вязкий) дуьгуь¬ лагьайтIа, са шумудра звал акъудиз, яд дегишарда, дуьгуь анжах ахпа хуьрекдиз, тIуь¬низ ишлемишда. Дуьгуьдихъ туьнт тебятдин инсанрин чимивал хкаждай, къайи къилихрин беден къурдай лишанар ава лугьуда. Гьавиляй къадим девиррин духтурри начагъбуруз дуьгуьдин хуьрекар гун хъсан яз гьисабзавачир. Гилан девирдин са кьадар духтурарни абурун и фикирдихъ галаз рази я лугьуда.

Гьа са вахтунда дегь девиррилай инихъ вири духтурар, гьа жергедай яз Индиядинбурни, инанмиш я хьи, дуьгуьди сагъламвал хуьзва, уьмуьр яргъи ийизва. Дуьгуьдин хуьрек тIуьрла, хъсан ахвар къведа, цихъ къарихвал, къен фин акъвазарда, бедендик ацIайвал (полнота) кутада; дуркIунрин, цварадин киседин уьзуьрар авайлани, хъсан я. Дуьгуь квай хуьрекри чинин ранг хъсанарда. Шекер вегьена, некIеда ругунвай дуьгуьдин кфетлувал артух жезва.

Балугъар

УькIуь тушир церин балугърикай лап хъсанбур кьил къачузвай чкаяр (истоки) яргъа авай, къванерай, къум квай чкайрай авахьзавай вацIара авайбур яз гьисабзава. Ихьтин вацIар ракъиниз, гарариз ачух, зарб кваз хьиз авахьзавайбур хьайитIа, хъсан я. Хъсан балугъ я акьван екедини, я гъвечIидини хьана кIандач.

Абур акъвазнавайбур ваъ, да¬тIана гьерекатда авайбур, кIарабар шуь¬кIуьбур ваъ, яцIубур, булдиз хъуьр, далу па¬тал чIулав тIехвер алай, руфун лацубур виридалайни хъсанбур я лугьуда. ТIуьн патал таза, анжах кьунвай балугъар хкяда. Михь тавуна, кьелен це тутуна амукьай балугъди са суткадилай вичин хъсан ерияр квадарзава, гьикI хьи балугъдин як гзаф назикди, зерифди я ва фад чIур жеда.

Гьуьлерин, мунитIрин (океанрин) балугърикай къерехра рагар, къванер авай чкайринбур хъсанбур я, абур вацIара жедайбурулай зерифни я лугьуда, дадлуни. Гьа са жуьредин балугърин¬ ерияр (хъсан-пис), абур яшамиш жезвай чкайрилай, деринрилай, къерехрилай, гьавадилай (климат) аслу яз, сад хьтинбур жедач.

Дуьзенра, акъвазнавай цера, яд къведай — хъфидай чкаяр авачир чиркин вирера жедай балугъар виридалайни писбур я. ЧIе¬медал къавурмишнавайдалай цIал, цIивин¬рал чранвай балугъ кфетлу я лугьуда — ахьтинди руфуна хъсандиз цIуруриз жезва, дур¬кIунризни хъсан я — абурал пидин къат акьалтуниз куьмекзава, хурун органар михьзава, анра хирер сагъарзава.

ГьакIни верем азар (чахутка), кьуру уьгьуьяр, чIулав лекьинин зайифвал, дуркIунар, саралух сагъарзава. Ругур балугъдин шурпадихъ зегьерриз аксивалдай такьат ава, зегьерлу пепе-ше¬пIе¬ди, гьайванри кIасайла, зегьерламиш хьайила, и шурпа хъвайила, регьят жеда.

Балугъ ру¬гу¬на, шурпани кваз ва я цIал чрана тIуьн хийирлу я. ЧIемедал къавурмишайди тIуьр¬ла¬, гзаф яд кIан жеда, руфуна цIурурунни яргъал фида.

Къайи тебятдин инсанриз балугъ зарарлу я. И кимивал квадарун патал ахьтин ксариз балугъ, калин чIемедал чрана, хуьрекдик кьетIен дад кутадай затIар (месела, сумах, истивут, эферар, вирт, сенжефил ва мсб.) алава хъувуна тIуьн меслят къалурзава.

Туьнт къилихрин инсанриз балугъ сирке яна тIуьн хъсан я лугьуда. Балугъ тIуьрла, яд кIан жеда. И нукьсан арадай акъудун патал балугъ сирке ва я маринад (сирке, зейтундин ягъ, серг, истивут кваз туькIуьрнавай затI) ишлемишуналди туьхкIуьрда.

Бязибурухъ галаз уькIуь балугъ хъсандиз кьада. Балугъ тIуьрдалай кьулухъ яд хъун зарар я, ида жуьреба-жуьре азарар (хронический) арадал гъида. Руфуна балугъ цIурурайдалай кьулухъ яд ахпа хъвада. Балугъ недалди виликни яд хъвана кIандач — хамунин азарар (квал акатун, лишай, экзема) арадал гъида.

Балугъни нек, какаяр, як санал тIуьн еке зарар я — азарар (хронический) арадал атун мумкин я. Къавурмишнавай балугъ гьасятда тIуьна кIанда, са шумуд сятда ва я суткада ту¬¬на кIандач. Амукьай балугъ тIуьникди беденда яд акъазда, маса залан азарарни арадал гъида, зегьерламиш хьунни мумкин я. Ихьтин дуьшуьшра, экъуьчар хъувуна, герек дарманар ишлемишна кIанда.

Фу, гъуьруькай авунвай маса продуктар галачиз тIуьр балугъ беденди хъсандиз, яни регьятдиз цIурурзава. Балугъар квай кьелен яд (рассол) сивера экъуьруни ана авай тварар, ириндин хирер сагъарда. Ам гьакI ратара хирер авайлани хъсан я. Балугъ квай кьелен яд куьгьне хирер михьун ва абурай кьур акъудун патални ишлемишда.

Ш.ШИХМУРАДОВ