Къизилдин девирдин чирагъ
Къизилдин девирдин чирагъ
Исламдин ЦIийи хъхьунин Къизилдин девирдин еке бажарагъ авай алимрин дестедик Мугьаммад Абуль-Вафа аль-Бузжани ва адан сухта Абд ар-Рагьман ибн Юнус аль-Мисри акатзава.
Абуль-Вафа 940-йисан 10-июндиз Хорасан султанатдин (гила Иран) Бузжан шегьерда хана ва 998-йисан 15-июлдиз Багъдадда (Ирак) кечмиш хьана. Ам Исламдин Къизилдин асирдин виридалайни машгьур математикрикай сад я ва аль-Бируни, аль-Хорезми, Омар Хаям хьтин алимрихъ галаз са жергеда ава.
Абуль-Вафади линейкадин ва юзан тийир циркулдин (ахпа адаз «циркулдин муьрхъ» тIвар гана, вучиз лагьайтIа ада вичин радиус дегишарзавачир) куьмекдалди авур геометриядин туькIуьр хьунрин лишанар лугьунин бине эцигна. Алимди гьамиша къайдадалди астрономиядин гуьзчивилер тухузвай ва лап дуьз тригонометриядин таблицаяр туькIуьрзавай.
ЧIехи математикди дуьз гзафпипIенбур туькIуьрунин ва элкъвейбурунни маса фигурайрин майданар гьисабна чирунин къайдаяр арадал гъана. Ада сифте яз тангенсдин мумкинвал ишлемишна, косеканс ва секанс ачухна, 15 пипIен декьикьадин ара аваз тангенсрин ва синусрин таблица туькIуьрна. И ачухунар ада Вацран орбита ахтармишна авуна ва «Вацран теория» ктабда кхьена.
И алимди къенен кьадарар (объёмар) ва майданар гьисабна чируникай, дуьз гзафпипIенбур туькIуьруникай, цава авай телойрин гьерекат гьикI гьисабдатIа, математикадин ктабар кхьена. Ада астролябия – цава авай объектрин кьакьанвал алцумун патал алат – гьикI ишлемишдатIа лап кьиляй-кьилди вири куьлуь-шуьлуьярни кваз лагьана.
Мугьаммад Абуль-Вафади механикадин герек алатар, астрономиядин алатар ва цин сят туькIуьруналди вич гзаф чирвал авай инженер хьизни къалурна.
961-976-йисара ада «Вири илимриз умумиди вуч ятIа, адакай ктаб» кхьизва. Вичин ктабдин сифте кьиляй Абуль-Вафади кхьизва хьи, и ктабда «арифметикадин рекьяй тежриба авайдаз ва я анжах кIвалахиз башламишзавайдаз, гъилик квайдаз ва я чIехидаз вуч чир хьана кIанзаватIа, гьукуматдин къуллугъчийрин устадвиликай, чилин налогар ишлемишуникай ва идара авун патал герек тир кIвалахрин вири жуьрейрикай, гьар жуьредин инсанри бизнес тухун патал ишлемишзавай ва яшайишда гьар юкъуз менфят къачузвай пропорцийрикай, зарб авуникай, паюникай, алцумуникай, чилин налогрикай, шейэр паюникай, дегишаруникай ва амай вири жуьрейрикай» вири ава.
Гуьгъуьнлай Абуль-Вафади «Сеняткарриз лазим тир геометриядин туькIуьр хьунрикай ктаб» кхьена. И ктабда 13 кьил ава. Ана чертёждин алатар арадал гъуникай ва ахтармишуникай, дуьз пипIер туькIуьруникай ва икI мад ахъайзава. Гьа и трактатда Исламдин алимди линейкадин ва юзан тийизвай циркулдин куьмекдалди гзаф задачаяр гьялзава, вучиз лагьайтIа и дуьшуьшда виридалайни дуьз нетижайрив агакьзавай.
Мад «Китаб аль-Камиль» лап итижлу я, вучиз лагьайтIа ана гъанвай гуьзчивилин нетижайрикай гуьгъуьнин са шумуд асирдин астрономри менфят къачуна.
