Малла Зекери

Малла Зекери

И кас Самур дереда араб чIалал кIел-кхьин чидай, Ислам диндиз вафалу кас яз машгьур тир. Исятдани ам малла Зекери лугьуз халкьди рикIел хкизва. Адан сурал Белиждайни Самурдай, Къубадайни Шекидай зиярат ийиз инсанар къвезва. Гьавиляй зун и пак касдин гьакъиндай газетдин чинриз макъала акъудун пал делилрихъ хейлин чкайра къекъвена.

Малла Зекери Ахцегь райондин Цуругърин хуьре (тахминан 1871-йисуз) дидедиз хьана. Адан рухваяр Тажидинни Зейнидин бубадин ирс давамарзавай, Аллагьдиз ибадатзавай чешнеллу мусурманар я. Гадайриз чпин бубади суьгьбет авурвал, Къуръан кIелиз чидай динэгьли Мугьаммада вичихъ авай-авачир са хва Зекери савадлу инсан хьун патал сифте чирвилер вичи гайидалай гуьгъуьниз куьгьне Гъепцегьрин хуьруьз фекьидин патав рекье туна.

Диде Перидиз вичихъ авай са велед гъурбатдиз фин хуш тушир. ЯтIани адавай бубадин гафунал гаф эцигиз хьанач. Саки 12 йисан къене Ахцегьай тир жегьилрихъ галаз Гъепцегьа диндин рекьяй чирвилер къачур Зекери гила бубади Шиназрин хуьруьз ракъурзава. Ина мадни чIехи алимдин гъилик кIелай ам бегьем савадлу инсан яз бубадинни дидедин патав хайи хуьруьз хквезва.

Вичив барабар кас тахьуниз килигна, адакай хуьре мискIиндин имам ва шариатдин дувандин къази хьана. И везифаяр тамамариз са акьван вахт алат тавунмаз, са бязи фитнечийри Зекеридилай къундармаяр къурмишна. Ам райондин гьакимрив кьаз туна. Гьа икI 1928-йисуз малла Зекери фекьи я лагьана кьуна ва кIеви дустагъ тушиз вад йисан къене Азербайжандин Нуха шегьерда вич-вичин ихтиярда хьана. Анжах гьафтеда са сеферда ада милициядин идарада къул чIугуна кIанзавай. Гьа и тегьерда са артух дарвал гьалт тавуна (ина адаз чкадин агьалийри гзаф гьуьрмет ийизвай) вичиз ганвай вахт куьтягь хьайила, ам хайи хуьруьз хтана.

Хуьре яшайишдин шартIар гзаф четин тирвиляй, Зекери хизанни галаз Азербайжандин Закатал райондин Мухах лугьудай хуьруьз куьч хьанай. Ина адан Садедин ва Селим тIварар алай кьве хва цIаяр атуникди рагьметдиз фена. Пабни кьве гада (Тажидинни Зейнидин) галаз Зекери зулухъай хайи хуьруьз хтана. И ван галукьай фитнедин башчийри 1937-йисуз и дугъри кас мад кьаз туна. Саки кьве вацра ам Ахцегьрин дустагъда амукьна.

Ахпа ам цIуд йисан муддатда Новосибирск шегьердиз суьргуьн авуна. Ирид йисуз ина агъур дустагъда хьайидалай кьулухъ, Зекери начагъбурун жергедик акатна ва ахъай хъувуна. Анжах адан вилик хайи ватандиз хъфин тавунин шартI эцигна. Гьиниз хъфидатIа чин тийизвай, азарди гьелекнавай Зекери гила Узбекистандин Каракул шегьердин ракьун рекьин вокзалдал поезддай эвичIна. Кьил туькIвейвал фейи ам эхирни базардиз акъатна. Вичив гвай куьгьне пек-лекни патав эцигна, базардин парудив агатна ацукьна.

Базарда къекъвена, вичиз герек шейэрни маса къачуна хквезвай Шура тIвар алай урус дишегьлидин фикир и кесибди вичел желбна. Икьван яхсул гьалда авай начагъ итим адаз язух атана. Шурадивай ам куьчедал таз хьанач ва кIвализ хкана, чайни тIуьн гана. Зекери хъфиз гьазур хьайила, гъуьлуь (ам татар тир) са акьван хев кутуначтIани, Шуради Зекери сагъ хъжедалди кIвале тун теклифна.

Гьа икI тамам ругуд вацра чарадан кIвале месел хьайидалай кьулухъ са жизви кефияр хъсан хьайивалди Зекериди патав гвай тамай кьуд-вад сеферда кIарасар гъиз, вичин пайни кIвалик кутуна. ИкI са зур йис алатайла, Шуради кIвалер маса гана чеб Чарджоу шегьердиз хъфизвайдакай хабар гана. КIвалер са яхулжува маса къачуна. Шуради лагьайтIа, кIвалерин цIийи иесидивай Зекеридин гьакъиндай къайгъударвал авун истемишна. Ада разивал гана.

Зекери яшамиш жезвай яхулвидин кIвализ Дагъустандай хъицикьар маса къачуз са мугьман атана. Хваш-беш авурдалай кьулухъ мугьманди Зекери вуч кас ятIа ахтармишна, адавай документар къалурун тIалабна. КилигайтIа, адан дустагъ чIугунин вахт алатнава. Гила малла Зекериди вич пуд йисуз яшамиш хьайи Каракул шегьердин агьалидиз сагърай лагьана ва 1947-йисуз хайи хуьруьз хтана. Ина ада хуьруьн колхозда вичелай алакьдай вири кIвалахар авуна.

Гуьгъуьнлай адан вилерин ишигъ квахьна, духтурривай ам сагъар хъийиз хьанач. Уьмуьрдин эхиримжи цIуд йиса малла Зекери бегьем буьркьуь хьанвайтIани, ада Къуръан садрани гъиляй эцигнач. Вилера ишигъ амайла ада кхьей хейлин ктабарни суьргуьн ийидай чIавуз кIватIна хутахна. Амукьайбурни гуьгъуьнлай хуьруьз мугьман хьайи чеченвийри маса вахчуна.

1972-йисуз вишни са йисан яшда аваз малла Зекери Магьамадов хайи хуьре рагьметдиз фена. Гьеле адал чан аламаз Тажидина рикIел хкизмайвал арабист Гъалиб Садикьи са шумудра бубадихъ галаз гуьруьшмиш хьана ва алимди адан чирвилериз дерин къимет ганай. Тажидина вичи лагьайтIа, лап гъвечIизамаз бубадивай араб чIалал кIелиз чирна.

Ада Буйнакск шегьердин финансовый техникум акьалтIарна. Рутула ревизорвиле кIвалахна, адакай хайи хуьре ва КьакIа туьквенчи хьана, мектебда тарсар гана. Хуьруьн медениятдин кIвалин регьбервиле кIвалахна. Ам Кябедални фена. Им адан рикIин эрзиман тир. Тажидинни Зейнидин диндин рекьяй чпин бубадин халис ирсдарар хьана.

Къуй Аллагьди вири мусурманрин ибадатар кьабулрай ва малла Зекеридиз рагьмет хьурай!

САИДАГЬМЕД АБДУРАШИДОВ