Арифдар Алкьвадар Гьасан эфенди
ХIХ-асирдин кьвед лагьай паюна ва ХХ-асирдин сифте кьилера Дагъустанда машгьур ксарикай сад алим, шаир ва арифдар Алкьвадар Гьасан хьана
Сифте йикъарилай эгечIна Исламдин руьгьда аваз эдеб-ахлакьдин тербия ганвай ам, Дагъустанда диндин хиле вичелай кьулухъ еке гел тунвай, тарихдай, ахлакьдай ва са жерге маса илимрай кIвалахар бажармишнавай Накъшубанди тIарикъатдин шейх Мугьаммад Ярагъвидин хтул я. Гьасанан буба, Къурбанан хва тир Абдуллагьахъ Ислам диндай хъсан чирвилер авай. Адан муаллим ва устаз Мугьаммад Ярагъви тир.
Устазди сухтадиз вичин руш – Дагъустандин сад лагьай имам Гъази-Мугьаммадан хендеда Гьафсат гана ва 1834-йисан 15-октябрдиз Авар округдин Балакани (гилан Унцукул районда) абуруз хва хьана, адал Гьасан тIвар эцигна. Абдуллагьахъ хайи Алкьвадрин хуьре тахминан 25 йисан къене диндин гьар жуьре илимар чирай медреса авай. Адан буба Абдуллагь Алкьвадари жуьреба-жуьре илимрин, грамматикадин, логикадин, Къуръандин, гьадисрин, ахварриз баянар гунин, математикадин, шиирар туькIуьрунин къайдадин чирвилер авай алим яз машгьур тир.
Гьасана сифте чирвилер вичин бубадин медресада къачуна. Гуьгъуьнлай ада чирвилер Дагъустандинни Азербайжандин машгьур алимривай къачун давамарна. ТIебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, Ахцегьа Мирзе Али-эфендидин ва Вини Ярагъдал Исмаил-эфенди халудин медресайра кIелна.
Адаз лезги, араб, туьрк, урус, азербайжан, фарс ва авар чIалар чидай. Са кьадар чирвилер къачур ам Куьредин пачагьдин администрацияда кIвалахал акъвазна ва поручикдин къуллугъдаллаз кьиблепатан Табасарандиз ракъурна, амма 1877-йисан вакъиайри алкьвадарвидин уьмуьр ва кьисмет дибдай дегишарна.
Ашкара тирвал, 1877-йисуз Дагъустанда халкь пачагьдин аксиниз яракь гъиле аваз къарагъна. Гуьгъуьнлай адаз «Куьруь Шариат» тIвар гана. Адан манаметлеб, дагъларин уьлкведа кьиле тухузвай сиясатдилай нарази хьун тир. Нетижада и жуьредин къарагъун акъвазарна, аксиниз экъечIнавайбуруз гуж авуна. И гьерекатдин кьиле акъвазнавай пуд вишелай гзаф инсандиз кьиникьин жаза гана, 4500-елай гзаф Саратовдин, Тамбовдин ва Россиядин маса губернийриз суьргуьнна. Гъам чIугунай ва гьа и вакъиайрин пад хуьнай алкьвадарви Гьасанни Дербентдин къеледа дустагъна ва 1879-йисан апрелдиз еке дестедик кваз Тамбовдин губерниядиз акъудна. Ана ам Спасск шегьерда яшамиш жезвай.
Ина мусурман татарар гзаф авай. Мусурманрин вилик-кьилик квай ксарин арада цIийи танишри еке чирвилер авай ам алим хьиз хъсандиз кьабулна. Патарив гвай хуьрера авай имамри Гьасаназ диндин гьар жуьре межлисрал эверзавай. Къариблухда гьикьван пис тиртIани, алкьвадарвиди ана авай стхаяр-мусурманар рикIел хкизва, гьатта абуруз «Диван ал-Мамнун» ктабни талукьарнава. Мамнун («РикI чIехи») – им Гьасанан кьвед лагьай тIвар я. Суьргуьнда Гьасана кьуд йис акъудна ва 1883-йисуз III Александра малумарай амнистия себеб яз адалай Ватандиз хвез алакьна.
Суьргуьндай хтай Гьасана хайи хуьре сифтегьан чирвилер, кхьинар, арифметика, Дагъустандин тарих, география, астрономия ва маса илимар чирзавай мектеб ачухна. Адан кьилив чирвилер къачуз вири Дагъустандайни къунши Азербайжандай сухтаяр къвезвай. Амма алкьвадарви анжах чирвилер гунал акъвазнавачир. Алай вахтунда Ислам ва Дагъустандин тарих чирун патал чахъ ада эдебиятда тунвай еке ирс ава. Им араб чIалал суалринни жавабрин тегьерда диндин философиядиз талукь яз кхьенвай «Жираб ал-Мамнун» («Мамнунан хуржинар») я.
«Асари Дагъустан» («Дагъустандикай тарихдин делилар»). Алимрин фикирдалди, Советрин девир алукьдалди Дагъустанда хьайи кьван вакъиайрикай галай-галайвал кхьенвай им анжах са кIвалах я. Къенин юкъуз им Дагъустандин тарихдикай делилар чирзавай, ана Ислам дин чкIай тегьердикай хабар гузвай, къецепатан чапхунчийрикай, пуд имамдин регьбервилик кваз гъазаватдикай, пак дяведилай кьулухъ кьиле фейи вакъиайрикай делилар авай виридалайни еке чешме я.
Идалайни гъейри, Гьасана Азербайжан чIалал «Экинчи» («Лежбер») газетдизни кхьизвай. И газетдин кьилин редактордини ада сада-садаз кхьенвай чарарни ама. Алкьвадар Гьасана диндин шиирарни теснифзавай.
Алкьвадар Гьасан машгьур диндар, арифдар тир. Вичин вахтунда ада вакъиайриз дуьз къимет гана хьиз, Россиядихъ галаз мукьва хьун, Европада ишлемишзавай цIийи затIарикай хийир къачунихъ эверна. Гьа са вахтунда ада имамат чIукунин, Шамил есирвиле кьунин гьакъиндай гъам чIугвазвай. Гьеле жегьил чIавуз, 1859-йисуз, ам Вини Гунибда Шамил есирвиле кьур тегьердин шагьид хьана. 1909-йисуз урус пачагьдин векилди и вакъиадин вири шагьидриз Вини Гунибдиз эверна ва Кавказдин дяве акьалтIна, Дагъустандин республика арадал атунин 50 йис къейдна.
А вакъиайрин шагьид хьайи Гьасанавни теклифдин чар агакьна, амма кефсуз хьуниз килигна, меркезда иштиракиз алакьнач. Ам патал им мярекат ваъ, мусибат тир. Ада Шамилалай гуьгъуьнин девир Дагъустан патални гьакъикъи мусибат яз гьисабзавай, дегишвилер гьакьван гзаф тир.
Гьасан эфенди 1910-йисуз 76 йисан яшда аваз рагьметдиз фена, ам Алкьвадрин сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дерин гелер туна, ада илим, литература ва культура вилик финиз еке таъсирна.
Гьасан-эфендидиз 6 хвани 5 руш авай:
- Агьмед (1853—1929),
- Абумуслим (1861—1911),
- Афисат (1865—1916),
- Абдуллагь (1865—1916),
- Абдул-Али (1868—1928),
- Абдурагьман (1869—1892),
- Зайнаб (1871—1872),
- Райгьанат (1873—1953),
- Абдул-Латиф (1871—1935),
- Абидат (1877—1923),
- Секинат (1881—1882).
МУГЬАММАДРАСУЛ ОМАРОВ
Гьасан эфенди
Лезги халкьарин кьилер тур вине, Тамаш, шумуд кас аватІа куьне! Абурукай сад – чирвилин нине, Арифдар инсан – Гьасан эфенди! Алкьвадар масан – Гьасан эфенди!
Авам девирдихъ чІугур кас дяве, Жавабдар къуллугъ кьур вичин хиве, Ярагъ Мугьаммад шейхдин неве, Арифдар инсан – Гьасан эфенди! Алкьвадар масан – Гьасан эфенди!
Етим Эминни Мамрач Къазанфар – Лезгийриз цІийи туькІуьрай гьарфар. Шииратдин гад, тарихдин гатфар, Арифдар инсан – Гьасан эфенди! Алкьвадар масан – Гьасан эфенди!
Савадлувилихъ авуна ният, Дуьзвилин рекье чІугур азият, Машгьур авур кас Куьре вилаят, Арифдар инсан – Гьасан эфенди! Алкьвадар масан – Гьасан эфенди!
Шумуд са тесниф туна чаз девлет, Уях хьун патал чи лезги миллет. Гьахъсуз суьргуьнда чІугур кас зиллет, Арифдар инсан – Гьасан эфенди! Алкьвадар масан – Гьасан эфенди!
Али, Готфрид, чи Абдусалам, Шумуда машгьур авуна алам? Гьар са илимдихъ ачухай улам, Арифдар инсан – Гьасан эфенди! Алкьвадар масан – Гьасан эфенди!
Сажидинавай кьаз тахьай тІварар, Шумуд бегьердин аматІа тарар? Дагъви тарихдин экуьнин ярар, Арифдар инсан – Гьасан эфенди! Алкьвадар масан – Гьасан эфенди!
САЖИДИН САИДГЬАСАНОВ
