ЧIехи математик ва астроном
Абд ар-Рагьман ибн Юнус аль-Мисри – вичин уьмуьрдин эхир гьисабна чирай Исламдин алим я. Мугьаммад Абуль-Вафадин еке бажарагъ авай сухта Абд ар-Рагьман ибн Юнус аль-Мисри тир. Ам 950-йисуз Аббасидрин халифатдин Фустат шегьерда хана ва 1009-йисан 31-майдиз Фатимидрин халифатдин Каир шегьерда кечмиш хьана.
Ам чIехи математик ва астроном тир. Ада Каирдин патарив гвай Мокаптан дагъдал алай обсерваторияда астрономиядин ахтармишунар тухузвай. Ибн Юнуса астрономиядай лап хъсан «Зиж аль-Гьакими» таблицаяр туькIуьрна, абурукай гуьгъуьнин кьве виш йисуз астрономри менфят къачуна.
Абд ар-Рагьман аль-Мисридин «Зиж» ктабда 81 кьил ава: ана авторди вичел къведалди авайбурухъ и рекьяй хьайи агалкьунрикай куьрелди кхьенва ва Ибн Юнусан вичин ахтармишунрин нетижаярни къалурнава. Мусурманрин чIехи алимди Птолемей (100-170-йисар) яшамиш хьайи девирдилай дегиш тавунвай эклиптика алгъунин пипIен манада ва йикъанни йифен барабарвиликай виликамаз хабар гуна дуьзар хъийизвай алаваяр туна.
977-йисалай 1007-йисал кьван Варз ва Рагъ кьунин ахтармишунрин нетижаяр анализ авурла, ада Вацран юкьван гьерекатдин асирдин йигинвал ачухна. Алимди гномон (къадим Грециядин чIалал – «къалурдайди») – къадим заманадин алат, адан сериндин виридалайни тIимил яргъивилин (рагъ цавун лап кьакьан дережада авай вахт) куьмекдалди ракъинин пипIен кьакьанвал тайинардай мумкинвал гудай тик виняй агъуз авай шей (стун, юрк) цIийи къайдада туьхкIуьрна ва адан серинди горизонтдал ракъинин элкъвей чархунин юкьван кьакьанвал ваъ, вине авай къерехдин кьакьанвал къалурзавайди тайин авуна.
Гьа Абд ар-Рагьман ибн Юнуса чин дуьз ва шардин чин авай тригонометриядикай фикир лагьана ва куьмекчи пипIер тунин куьмекдалди виридалайни вилик сферадин треугольникар гьялунин къайдаяр жагъурна.
Ибн Юнуса «Кустасда (шкала ва юзадай терездин къван авай терезриз гьакI лугьузвай) кьве цIар тайин авунин къайдадикай трактат» ва «Йифен са сят фейила са лампа туьхуьзвай 12 лампа кузвай чирагъ туькIуьрун» ктабар кхьена.
Ибн Юнуса мусурманрин коптрин ва Сириядин календаррин арада йикъар цIийикIа туькIуьрунин ва гьакIни меридиан жагъурунин ва кьиблени (Мекка галай пад) Вацран акун дегиш жезвай девирар тайин авунин инструкция гьисабна. Исламдин медениятда кпIунин вахт дуьз гьисабдиз къачун патал, Рамазандин вацран эвел ва сив хуьн куьтягь хьайила сувар мус жезватIа чир хьун патал, астрономрин чирвилер лап герек къвезва. И вири крар тамамарун патал Вацрал гуьзчивал тухун тавуна виже къведач.
Ибн Юнусан гьисабунин нетижаяр еке дережадин дуьзвилелди тафаватлу я. И лап чIехи Исламдин математикди, астрономди гьейран ийидай дуьм-дуьзвилелди гьатта вич и дуьньядай фидай вахт гьисабна! 1009-йисуз са затIунини рикIелни алачир кар жеда лагьана виликамаз хабар гузвачир, винел патай алим сагълам яз аквазвай. ЯтIани, астрономди вич ирид йикъалай рекьида лагьана. Ам вичин кIвале хелветда гьахьна ва пакамалай няналди Къуръан кIелиз хьана. Са гьафтедилай, 1009-йисан 31-майдиз Абд ар-Рагьман ибн Юнус кьена.
Исламдин зурба математик, алим эбеди рикIера амукьун патал Дуьньядин халкьарин астрономиядин союзди 1970-йисуз Ибн Юнусан тIвар Вацран таквазвай пата авай кратердиз гана.
