«Четин» аялриз вуч ийида?
«Четин» аялриз вуч ийида?
эвел алатай нумрада
Жаванди гележегдин пеше хкягъунихъ галаз алакъалу алахъунрихъ ва адаз и рекьяй куьмекар гунихъни тIимил важиблувал авач. Четиндиз тербия къачузвай аялрихъ мектебдин предметрай пис къиметар хьуникди абурун умудар атIузва.
Ихьтин аялар чпин къуватрихъ инанмиш яз амукьзавач. Гьавиляй гьар жуьре себебралди хъсандиз кIелиз тежезвай аялри чеб жемят патал хийирлу инсанар яз чIехи хьунин патахъай инанмишвал квадар тавун лазим я. Жаванриз, чпин мумкинвилериз, алакьунриз, чирвилерин дережадиз килигна, пеше хкягъунин кардани куьмекар гана кIанда.
Серенжемрин программада диде-бубайриз, муаллимриз меслятар гуни кьетIен чка кьазва. Идани чIехибуруз мадни хъсандиз жаванрин психологиядин кьетIенвилерин гъавурда акьадай мумкинвал гузва. «Четин» жавандиз тербия гун асантди тушир, вичи диде-бубайрин ва педагогрин патай кьетIен дикъет ва вахт истемишзавай кIвалах я. Гзаф диде-бубайри чпин вилик суалар эцигзава: чаз вучиз чи аялар чир хъжезмач, вучиз аял виликанди хьиз амач, аялдихъ вуч хьанва ва вири чкадал хкун патал вуч авуна кIанда? И кардин себеб ам я хьи, чIехибурун рикIелай, чеб аялвилин яшдай акъатна, чIехи хьунин гьа ихьтин четин девир кечирмишай вахт фадлай алатнава. И вахтунда гуьгьуьлар мукьвал-мукьвал дегиш хьун, ажугълувал, перишанвал, гуьзлемиш тавур шадвал пайда жезва.
Диде-бубайриз чеб аялвилин яшда авай йисар рикIел хкиз четин я. Аялдин чкадал эцигиз, адан гьиссер кьатIуз, итижлу машгъулатар жагъуриз, аялдин психика чIур тавуна, ам лайихлудаказ тербияламишиз адаз мадни гзаф четин я. Диде-бубайрин ва аялрин алакъалувал патал пешекарри чпи аялриз маса вилерай килигиз, абурухъ галаз гуьгьуьлрин алакъа тайинариз, жаванрилай алакь тавур крарай ва месэлайрай кьил акъудиз куьмек гудай тежрибадин теклифар гьазурзава.
Жаван асантди тушир яшда хьуналди, диде-бубаяр гзаф дуьшуьшра адан дердийрин гъавурда акьазвач, гьар са куьлуь кардай гьуьжетдиз физва ва адахъ галаз хъел жезва. Ихьтин дуьшуьшда диде-бубайрин ва аялдин арада дуьзгуьн алакъа тайинарун патал диде-бубаяр чебни хъсан патахъ дегиш хьун, абуру хсуси чешне къалуриз, рикIелай ракъур тавун лазим я. Жува-жув тухузвай тегьер аялдиз виридалайни зурба таъсирдай жуьре я эхир. Вичихъ галаз асантбур тушир рафтарвилер авай жавандин патай кесерлувал ва гьуьрмет къазанмишун четин месэла я. Гьавиляй аялдихъ галаз ихтибарлувилин ва хъсан алакъаяр тайинарун, четин шартIара куьмек гуз алакьдай, герек хьайи дуь-шуьшра тарифдай чIехи дуст ва насигьатчи хьун важиблу я.
Садрани ва са дуьшуьшдани куь аялдин хсуси алем чIурмир, вучиз лагьайтIа и кардихъ ам патал важиблу метлеб ава. Хсуси алем чIуруналди, куьне жавандин патай квез авай ихтибарвал гьамишалугъ яз квадарун мумкин я. Адахъ галаз векъивилизни рехъ гумир. Жавандихъ галаз гьараяр ийиз рахуни тербиядин кIвалахдиз анжах пис патахъай таъсирда ва гьуьжетдин гьалар арадал гъида. Аялдихъ галаз женг чIугунни герек авай кар туш. Адаз куьлуь надинжвилер багъишламишизни жува-жув вердишара. Герек атай дуьшуьшра чIехибуру рехъ гайи векъивиляй ва ихтибарсузвиляй жавандивай багъишламишун тIалабунни айиб кар туш. Адан къаршидиз сифте жув меслятдал фин кутугнава. Гьа икI аялди вич кIаниди ва герекди яз гьиссда.
ЧIехибуруз яб тагуникди къадагъаяр ва туьнбуьгьар авуни жаванрин патай къати наразивилер арадал гъизва ва абуру чIехибурувай чпив барабардав хьиз эгечIун истемишзава. Вучиз лагьайтIа абуру чеб аслу туширбур яз гьисабзава. Гьавиляй мукьвал-мукьвал «авуртIа жеда» гафар лагь. Куь вилик, куь куьмекдалди аялди вичиз кIани крар ийида, амма ада и кар тапаррин рекьелди кьилиз акъудда. Куьне куь аялдиз ихтибар авуналди, адан патайни жаваб яз ихтибарвал къачуда.
Къейд ийин, жаванвилин яшда хейлин хаталувилер ава. Гьихьтин хьайитIани пис гьиссери (эмоцийри) жавандал гел тазва. Гьам диде-бубайрин арада ва гьамни аялдихъ галаз хизандин къенепата жезвай гьуьжетри, къалмакъалри аялдиз писдаказ таъсирзава. Ам вири ибур рикIелай ракъуриз чалишмиш жезва. ЧIехи жердавай, бейкефвилер къвердавай артух хьуникди, ихьтин ксари а бейкефвилер масабурал — чпин хсуси гъуьлерал, папарал, аялрал ракъурзава. Ингье гьавиляй диде-бубайри чпин рафтарвилер аялар алай чкадал тайинарун къадагъа я.
Аял муьтIуьгъариз чалишмиш хьун, ам жуваз кIани са вуч ятIани ийиз мажбурунни герек авай кар туш. Идаз жаваб яз, ада квез мад ихтибар хъийидач, вири къуватралди аксивалда, квекай тапарарда. Буйругъар неинки лашунин, гьакI тIалабунин, хушдаказ килигунин куьмекдалдини гуз жеда. Жавандив са вуч ятIани ийиз вугун патал адавай хуш къведай тегьерда тIала-бун хъсан я. Квехъ вичин куьмекдин игьтияж авайди чир хьайила, ада чарасуз яз куь гьарайдиз гьай лугьуда.
Эхирдай алава хъийиз кIанзава: къенин жаванри пака цIийи инсанрин несилдиз уьмуьр гуда. Чилел жува-жув ва Чилин шар чукIурзавай инсанар жедани, тахьайтIа, яратмишзавайбур — им кар кьетI ийидай дережада тербия гузвай жавандин патав жедай гьар садалай аслу я. Гьавиляй диде-бубайрин ва педагогрин мягькем алакъадихъ, абур сад-садан гъавурда акьунихъ, сада-садан тереф хуьнихъ акьалтIай чIехи метлеб ава. ИкI хьайила, сифтедай четинди яз акур тербиядин кIвалахдиз куьн масакIа килигда. Адан нетижаяр лагьайтIа, гуьзлемишзавайбур жеда.
