Хъсан къилихдин лайихлувилер

Хъсан къилих – инсандин виридалайни къиметлу ери я ва идалди халис жуьрэтлу инсанрин гьакъикъат дуьздал акъатзава. Аллагь Таалади Пайгъамбардиз гзаф лайихлувилер гана, амма Раббиди виридалайни гзаф Пайгъамбардин хъсан къилихдин тариф авунва. Аллагьди лагьана (мана): «Гьакъикъатда, вун, эй Пайгъамбар r, зурба къилихдин иеси я» («АльКъалам» сура, 4-аят).

Алимри къейдзава: «Зурба къилих – им ахьтин къилих я хьи, адан иесиди са касдихъ галазни душманвал ийизвач ва са касдизни вичихъ галаз душманвал ийидай себеб гузвач, ва ибур вири – Аллагь Тааладикай кьакьан дережадин чирвал хьунин нетижа я».

Маса алимри лугьузва: «Зурба къилих – им инсанри чеб вахъ галаз гьи жуьреда хьайитIани векъидаказ тухун Аллагьдин кьадар тирди аннамишун я».

Алимрин ихьтин фикирни ава: «Зурба къилих – им анжах Аллагь Тааладал желб хьанвай фикир я».

ГьакIни алимри винидихъ гъайи Къуръандин аятдиз бегьемдиз баян гана: «Вун, эй Пайгъамбар , зурба къилихдин иеси я. Ахьтин къилихдин дережадив халкьнавайбурукай садни агакьдач. Гьавиляй вуна халкьди гузвай зарар акьван сабурлувилелди эхзава хьи, гьикI инсанрикай садавайни гьакI ийиз жедачтIа».

Са алимди и аятдиз ихьтин баян гана: «Вун Аллагьдин ахлакьдалди безетмиш авуниз килигна, ваз инсанрин буьгьтенри пис патахъай таъсир ийизвач ва ваз абуру ийизвай писвили азият гузвач. Вучиз лагьайтIа вуна Аллагьдин куьмекдалди эхзава, жуван къуватдалди ваъ. Аллагьди лагьана (мана): «Сабур ая, ви сабур лагьайтIа – анжах Аллагьдин куьмекдалди я» («Ан-Нагьль» сура, 127- аят).

Аллагьдилай сабурлуди авач эхир. ГьакIни аятдин «зурба къилихдин иеси» гафари Аллагьдин Расулдин винизвал къалурзава ва абурун мана ам я хьи, Пайгъамбардиз анжах тарифдин ерияр хас я ва ада анжах Аллагь рази жедай крар ийизва, вучиз лагьайтIа ибур вири Аллагьдин Расулдиз тIебии крар я.

Гьавиляй Аллагь Таалади лагьанва (мана): «Лагь, эй Пайгъамбар: За квез Къуръан гъана лугьуз заз квевай са пишкешни кIанзавач ва заз хас тушир къилих зун квез къалуриз алахъзавач» («Сад» сура, 86-аят).

Маса гафаралди, за хъсан къилих къалурдай амалар ийизвач, вучиз лагьайтIа вич хъсан къалуриз амалар ийизвайдан кар яргъалди фидач ва фад, я тахьайтIа геж ам вичин бинедин гьалдиз хкведа». Алимри гьакIни лагьана хьи, инсанди нихъ галаз дуствал ва са гьихьтин ятIани рафтарвилер ийизватIа килигна, инсандин къилих дегиш жезва.

Гьадисда лагьанва: «Инсан вичин дустунин динда ава. Гьахьняй къуй гьар са кас дикъетдивди килиграй, вичи нихъ галаз дуствал ийизватIа». Маса гьадисда лугьузва: «Са гьихьтин ятIани ягъалмишвиле гьатнавай ва динда тунвай нагьакьан цIийивилерал амал ийизвай ксарихъ галаз жемир. Гьакъикъатда, ам хъутур хьиз акатдай азар я».

Аллагьди «зурба» гафунал къейд авурди Пайгъамбардин къилих я, гьа и гаф Аллагь Таалади Къуръандиз тIвар язни гана. Пайгъамбардин къилихди вичел къведалди авай вири пайгъамбаррин намуслу ерияр вичик кутуна: Нугь пайгъамбардин шукур авун, Ибрагьим пайгъамбардин Раббидихъ галаз авай дуствал, Муса пайгъамбардин рикIин сидкьивал, Исмаил пайгъамбардин гайи гафуниз вафалувал, Аюб ва Якъуб пайгъамбаррин сабурлувал, Давуд пайгъамбардин инсанар гьахъ ийидай крар жагъуриз алакьун, Сулейман ва Иса пайгъамбаррин дамахсузвал, гьакIни амай вири пайгъамбаррин къилихрин ерияр.

Идакай Аллагьди лагьана (мана): «Я Мугьаммад , валай вилик хьайи пайгъамбаррин гуьгъуьна аваз дуьз рехъ кьуна алад». «Дуьз рехъ» гафарин мана Аллагь Тааладикай чирвилер къачун туш, вучиз лагьайтIа чирвал къачун маса касдин гуьгъуьна аваз финал бинеламиш жезва. Им лагьайтIа, чи Пайгъамбардиз кутугнавач.

ГьакIни ихтилат шариатрикай физвач, вучиз лагьайтIа Аллагьдин Расулдин къанунди виликдай хьайи пайгъамбаррин вири шариатар амал аламачирди яз гьисабна. «Дуьз рехъ кьуна алад» гафарин гьакъикъи мана – им виликдай хьайи пайгъамбаррин кьетIен чIехи къилихдин ерийрал амал авун лагьай чIал я.

Раббиди Пайгъамбардиз дуьз рекье аваз фин эмир авурла, идалди Ада Аллагьдин Расулдиз виликдай хьайи пайгъамбаррин вири тарифдин ерияр виче кIватIун эмир ийизва. Ихьтин лап чIехи дережадив виликдай хьайи набийрикай ва расулрикай садни агакьайди туш. Гьавиляй Аллагь Таалади Мугьаммад Пайгъамбар зурба къилихдин иеси хьиз тафаватлу авуна. Аллагь чир хьайибурукай сада идан патахъай икI лагьана:

«Гьар са пайгъамбардиз лайихлувал ава, амма виридалайни хъсанбур Мугьаммадаз ава»

Вири винидихъ лагьайбур Аишади Пайгъамбардин къилихдикай гайи жавабда умумиламишнава: «Адан къилих Къуръан тир». И гафаралди адаз лугьуз кIанзава хьи, Пайгъамбар Къуръанда лагьанвай вири хъсан къилихралди ва тарифдин ерийралди гуьрчегарнавай, ва гьакIни Пак Ктабди къадагъа авунвай амалрикай ва пис ерийрикай михьи тир.

Маса гьадисда лугьузва хьи, Аишади ихьтин жаваб гана: «Вуна Къуръандин аятар кIелначни кьван (мана): «Агалкьунар хьана мусурманриз, муьтIуьгъ яз капI авур, менфятсуз, нубатсуз ихтилатикай кьил къакъудай, дуьзвилелди закат гузвай, чпин папарилай ва лукl дишегьлийрилай гъейри чпин гьаяяр хвейи ва и кардай чпиз туьгьмет авачир.

Ни чпиз кIани крар масакIа (къадагъа тир дишегьлийрихъ галаз) кьилиз акъудиз алахъзаватIа, ам ихтияр ганвай крарин сергьятрилай элячIзава. Агалкьунар хьана мусурманриз, хуьн патал чпив вугай затIар хвейи, икьрарар тамамарзавай ва хиве тунвай кпIар вахтунда тамамариз кIевивал ийизвай. Абуруз Фирдавус Женнет ирс яз къведа ва ана абур даим амукьда» («Аль-Муъминун» сура, 1-11-аятар).

Гьа им Пайгъамбардин къилих я». И аятра гьакIни яб гузвайбуруз Пайгъамбардин къилихдин зурбавал рикIел гъунни ава: рикIин ерийрин бине тир иман; бедендин ерийрин даях тир капI; мал-девлетдин ерийрин бине тир закат; чара дишегьлийрихъ галаз алакъалу тир михьивал; аманат хуьн ва икьрарриз вафалу хьун. И аятра Аллагьди мад сеферда «хиве тунвай кпIар хуьзвайбурукай» лугьузва, яб гузвайбурун фикирдиз абурун важиблувал ва чIехи мана гъун патал.

Жунайд аль-Багъдадиди лагьана: «Пайгъамбар зурба къилихдин иеси тир, адаз вичин умматдиз кьве дуьньядин няметарни хьана кIан хьана, амма вич патал абур къазанмишиз алахънач».

Гьусайн ан-Нуриди лагьана: «Пайгъамбардин къилих гьикI зурбади жедач кьван, Аллагьди адан руьгь (къене патан алем) Вичин ерийрин нурдалди экуь авурла?!» Зурба шейхдин (Мугьийиддин аль-Арабидиз гьакI лугьуда) «Тальких аль-азхан» ктабда лагьанва: «Пайгъамбардиз куьрелди, дерин ва гзаф акьуллу мана авай гафаралди лугьудай алакьун ганвай, вучиз лагьайтIа ам инсанрин хъсан къилих лап тамамвилиз акъудун патал ракъурнавай.

Гьахьняй Аллагьди лагьана: «Гьакъикъатда, ваз зурба къилих ава». Ида Аллагьдин Расулдин рехъ виридалайни дуьз рехъ тирди къалурзава.

Пайгъамбарди лагьана: «Гьакъикъатда, Аллагьдиз пуд вишни пудкъад ери ава. Вуж мусурман яз, гьа и ерийрикай вичихъ сад кьванни аваз Аллагьдихъ галаз гуьруьшмиш хьайитIа, ам Женнетдиз фида».

А чIавуз Абу Бакр асгьабди хабар кьуна: «Я Аллагьдин Расул , заз гьа ерийрикай сад кьванни авани?» Пайгъамбарди жаваб гана: «Ваз абур вири ава, эй Абу Бакр. Абурукай Аллагьдиз виридалайни кIаниди жумартвал я».

Аллагь патал инсандин виридалайни хъсан ерияр – им вичин Халикьдиз михьиз муьтIуьгъ хьун (таслим) ва вичин Раббидилай рази хьун я, инсанрихъ галаз жезвай рафтарвилера лагьайтIа – гъил къачун ва жумартлу хьун. «Мусурман яз» гафара ихьтин мана ава: бязи вахтара иман авачиз хъсан къилих хьун мумкин я, гьикI хъсан къилих авачиз иман жезватIа. ГьакI, эгер имандихъ галаз хъсан къилихни къвезвайтIа, мусурмандиз са кар авун ва я ам тавун эмир ийидачир.

ДАГЪУСТАНДИН МУФТИЙ, ШЕЙХ АГЬМАД ЭФЕНДИ АБДУЛАЕВ