Дуьзвал (сидкьи)
Гьакъикъатда, дуьзвал (сидкьи) – муьриддин даях, адан къайда, меденият ва тамамвал я. Дуьзвал – пайгъамбарвилин дережайрилай гуьгъуьна авай дережа я. Дуьзвиле авай виридалайни тIимилди – им ви чинебан ва ачух крар садсадахъ галаз кьун я. ГьакIни сиддикьарни (дуьз ксар) ава, абур чпин вири гафара, крара ва гьалара дугъри я. Чир хьухь хьи, дуьзвал – къене патайни ва къецел патайни гьакъикъатдихъ галаз кьурвал я. Гьавиляй дуьз кас – сиддикь – им вичин рикIин михьивал себеб яз, инсанрин рикIерай вичиз гьуьрмет авун квахьнавайдаз фикир тагузвай кас я. Гьакъикъи дуьз касдиз (сиддикьдиз) кIанзавач вичи авур хъсан крарикай гьатта са тIимил кьванни инсанриз аквадайвал ва инсанриз адан са гьихьтин ятIани пис крар акун мумкин я лагьана, адаз такIанвал авач.
Имам аль-Жунайда лагьана: «Дуьзвал – им гьатта тапарар тавуртIа вун къутармиш тежез хьайитIани гьакъикъат лугьуз алакьун я. Таб Шариатди кьабулзавач хьи ва инсандин тIебиатди айибзава эхир».
Дуьзвилин лайихлувал
Гьакъикъатда, мез – им багьа затI я, ам инсандин лайихлувал я. Ни вичин мез дуьзар хъувуртIа, ада гьуьрмет къазанмишда. Дуьзвилин къиметлувилин гьавурда тун патал чаз Пайгъамбардин агъадихъ галай дерин манадин гафар бес жеда: «Вун шаклу ийизвай кар хиве кьамир ва ваз шак тегъизвай кар ая. Гьакъикъатда, дуьзвал – им рикIин секинвал я, тапарри лагьайтIа, рикIе шак твазва».
ГьакIни Аллагьдин Расулди лагьана: «Гьакъикъатда, дуьзвили хъсанвал авун патал гьевеслу ийизва, хъсанвили лагьайтIа, Женнетдиз тухузва. Гьакъикъатда, тапарри писвилихъ тухузва, писвили лагьайтIа, Жегьеннемдин цIуз тухузва». Лукьман аль-Гьакимавай : «Вуч себеб яз вун ихьтин дережадиз акъатна?» - лагьана хабар кьурла, ада жаваб гана: «Ихтилатрин дуьзвал ва заз талукь тушир крар тун».
Дуьзвили инсандал четинвилер, бязи вахтара гьатта жазаяр гъизватIани, дуьзвили нефс къутармишдайдан патахъай диндин алимрин фикирар сад-садав кьунва. Абуру къейд ийизвай: «Дуьзвал яхъ, вучиз лагьайтIа ваз ада зиян гунихъай кичIезвай чкада, ада ваз хийир гуда. Тапарар тур, адакай ваз хийир хьунал вил алай чкада, ада ваз гьар гьикI хьайитIани зиян гуда». Таб авуна вичин метягь хъсан къиметдай гуда лагьана алверчиди гьикьван фикирайтIани, ам чIехи гъалатI жезва. Асгьабрилай атай риваятда лугьузва: «Дуьзвал гвай алверчи кесиб жедач».
Тапаррин зиян
Туьгьмет къведай гзаф ерияр мусурмандиз хас хьун мумкин я, амма анжах таб ваъ, лугьуз гъавурда туналди, Пайгъамбарди чун тапаррикай игьтиятлу ийизвай. Абу Дардади хабар кьуна: «Я Аллагьдин Расул , мусурманди чуьнуьхун мумкин яни?». Пайгъамбарди лагьана: «Эхь». А вахтунда Абу Дардади мад жузуна: «Мусурманди зина авун мумкин яни?» Пайгъамбарди лагьана: «Эхь, гьатта эгер Абу Дардадиз терсина кIан хьанайтIани». Асгьабди хабар кьуна: «Мусурманди таб авун мумкин яни?» Пайгъамбарди жаваб гана: «Ваъ, таб ийидайбур анжах иман тагъанвайбур я».
Инсанар кIватI хьайи чкайрал, абуруз хъуьруьн атунин мураддалди тапарарзавай ксар Пайгъамбарди кьетIендиз игьтиятлу авуна. Ада лагьана: «Мусибат я а касдиз, ни инсанар хъуьруьрун патал ихтилатар ийизватIа ва гьа вахтунда таб ийизватIа. Хажалат я адаз! Хажалат я адаз!» Аллагьдин Расулди гьакIни гъавурда туна хьи, таб авун пуд дуьшуьшда ихтияр авайди: дяведа, вучиз лагьайтIа дяве – им алцурарун я; кьве кас меслят ийизвайдаз; вичин папахъ галаз меслят жез кIанзавайдаз.
Таб – им вири гунагьрин варар тирдан патахъай шак авач. Таб авун – им виридалайни такIан къведай ери я эхир. Ахъайзава хьи, Пайгъамбардин патав са кас атана ва адаз лагьана: «Пуд гунагь авун себеб яз зун мусибатдик акатна: тапарар, зина ва ички хъун. Абурукай азад хьун патал заз къаст без жезвач».
Пайгъамбарди адаз лагьана: «Тапарар хъийимир!» Ахпа а кас хъфена. Адалай кьулухъ адаз зина ийиз кIан хьайила, ада вичин рикIяй лагьана: «За зина ийида ва ахпа завай Пайгъабарди за гьа гунагь авунани лагьана хабар кьада. Нагагь за хиве кьуртIа, ада заз виш сеферда ягъунин жаза гуда, амма эгер таб авуртIа, за гайи гаф чIурда». ГьакI ам гьа гунагьдивай акъвазна. Амма са тIимил вахтунилай адаз чехир хъваз кIан хьана.
Ам мад фикиррик акатна ва гьа гунагьни ада акъвазарна. Ахпа ада кьатIана хьи, вири гунагьрин бинеда таб авайди. Мугьаммад ибн аль-Гьаравиди лагьана: «Инсан патал виридалайни чIехи бедбахтвилер – им кьве ери я: дуьзвиляй авай суваб чиз адавай къерех хьун ва таб авунай авай жаза чиз – алдатмишун».
Дуьзвиликай лагьай фикирар
Дуьзвиликай ва адан чIехивиликай гзаф къиметлу гафар лагьанва. Ингье абурукай са шумуд:
1. Шакъикъ аль-Балхиди лугьудай: «Дуьз, дугъри муьриддин мисал хурмадин пальма цана ва адал емишрин паталай цацар экъечIиз кичIезвай касдин мисалдиз тешпигь я. Тапарардай муьриддин мисал цацар алай вал цана ва адал хурмаяр хьунал вил алай инсандин мисалдиз тешпигь я».
2. Абу аль-Фатгьа альМусилидивай дуьзвиликай хабар кьурла, ада вичин гъил чатун мангъалда туна, анай гзаф ифирнавай ракь акъудна ва вичин капан юкьвал эцигна, лагьана: «Ингье дуьзвал вуч ятIа».
3. ГьакIни лагьанва: «Дуьз кас – им вичин са гьихьтин ятIани сир ачух хьунихъай регъуь тушиз кьиникьиз гьазур жезвай кас я. Аллагь Таалади лагьана (мана): «Эгер куьн дуьзбур ятIа, кьиникь кIан хьухь» («Аль-Жум`а» сура, 6-аят). Нагагь лукI дугъри ятIа ва ам рикIин сидкьидай кьиникьихъ гьазур жезватIа, гьи вахтунда адан кьиникь атайтIани, ада къалабулух гьиссдач, вучиз лагьайтIа адаз Аллагь Тааладин вилик регъуь жедай кар авач.
4. Зун-Нун аль-Мисриди лагьана: «Дуьзвал – им Аллагьдин тур я ва ам квелди ахтармишайтIани, ада вири кукIварда».
5. ГьакIни алимрикай сада лагьана: «Гьамишан ферз тамамар тийизвай касдин тайин вахт къалурнавай ферзни кьабулдач». Адавай гьамишан ферз вуч я лагьана хабар кьурла, ада жаваб гана: «Дуьзвал».
6. Маса адалатлу касди лагьана: «Тапархъандин лишан – мукьвалмукьвал кьинер кьун я, гьатта адавай абур истемиш тийидайлани».
7. ГьакIни лагьанва: «Дуьзвилин гьатта ни къведач а касдиз, ни вичиз ва я масабуруз ялтахвал ийизватIа».
8. Аллагь Тааладин гафариз (мана): «Эй инанмишбур, Аллагьдихъай кичIе хьухь ва дуьзбурухъ галаз хьухь» («Ат-Тавба» сура, 119- аят) ихьтин баян ганва: Ктабар ракъурнавай инсанрин жергедай тир инанмишбур, дуьз мусурманрихъ галаз хьухь, яни и дуьньяда дуьзвал себеб яз иманда агалкьунар ая, ва пака, кьейидалай кьулухъ, куьн дуьз мусурманрихъ галаз Женнетда жеда.
9. Диндин алимри гьакIни лугьузва: «Дуьзвал – им хъсан гьаларин лап вини дережа я. Им лагьай чIал я хьи, къене патайни ва винел патайни са гьалда хьун, им лап тек-бир жезвай кар я ва им инсан кьилди, я тахьайтIа инсанрин арада хьунилай аслу туш». Дуьзвал гафара гьикI жезватIа, гьакI руьгьдин гьаларани жезвайди я.
Им адан виридалайни тамам гьал я.
ДАГЪУСТАНДИН МУФТИЙ, ШЕЙХ АГЬМАД ЭФЕНДИ АБДУЛАЕВ
