Усманакай куьруь кьиса

Умар кечмиш хьайидалай кьулухъ пуд лагьай юкъуз, Пайгъамбарди кутIунай чалма алаз мискIиндиз Абдуррагьман ибн Авф атана ва минбардал хкаж хьана.

Ахпа ада инсанриз цIийи халиф тайинарунин патахъай вичин фикир лагьана. И месэла гьеле чинеба ва ачухдиз веревирд авунвай, адан патахъай кьилди инсанрихъ галазни раханвай. «Заз и кьведалай гъейри халиф хьуниз виридалайни гзаф лайихлу ксар аквазвач», - лагьана Абдуррагьмана ва Али ибн Абу ТIалибни Усман Зу-н-Нурайни къалурна. Алидихъ элкъвена ада ам къарагъун тIалабна. Али экъечIна ва минбардин патав акъвазна. Ада кьин кьун патал Алидин гъил кьуна ва адан вилик шартIар эцигна.

Эгер абур кьабул тавуртIа, кьин кьун мумкин кар тушир. «Вуна Къуръандин ва Суннадин къадагъаяр ва ихтиярар кьиле тухуз ва Абу Бакранни Умаран рекье аваз физ, халифат идара авун вал къачузвани?» - хабар кьуна ада Алидивай . «Я Аллагь , ваъ, абурувай хьиз жедач, амма жувавай жедайвал алахъда», - жаваб гана Алиди .

Абдуррагьмана Алидин гъил ахъайна ва Усманаз эверна ва гьа саягъда кьин кьун патал гьадан гъилни кьуна. «Алидин вилик эцигай шартIар кьабулна, халифат идара авун вуна вал къачузвани?» - жузуна ада. «Я Аллагь , эхь!» - лагьана Усмана ва вичел халифатдин крар кьабулна. КIватI хьанвайбуру вирида адаз вафалу хьунин кьин кьуна ва адаз акси яз экъечIай са касни хьанач.

Гьа йикъалай Усмана цIикьвед йисуз халифатдин крар кьиле тухвана. Са югъ квачиз цIикьвед йисуз ада Ислам патал вичивай жедай вири крар авуна. Аллагьдин куьмекдалди диндиз эвер гунихъ хейлин агалкьунар хьана. Садбурун гафаралди, кьудкъад йисан, масабурун – кьудкъанни цIуд йисан яшдив агакьайла, ам шагьид яз кьена. Адан лайихлувилерикайни лап гзаф лагьанва, абурукай виридакай ина ахъайдай мумкинвал авач.

Аллагь Таалади Вичи Женнетдин шад хабар ганвайбурун лайихлувилерикай тамам къайдада лугьун ва къимет гун мумкин кар туш. Эгер чаз абур кIан хьайитIа ва жувалай алакьдайвал абур рикIел хкиз хьайитIа, чун абурун шафаатдикай ва берекатдикай магьрум жедач. Къуй чаз Аллагьди, Пайгъамбардиз гьакьван багьа тир кьуд халифдихъ кIанивал багъишрай. Усманан паб Рукъия кечмиш хьайила, Пайгъамбарди адаз Уммукульсум гъуьлуьз гана. Уммукульсумни кечмиш хьайила, Пайгъамбарди лагьана хьи, эгер вичиз мад са руш авайтIа, гьамни Усманаз гъуьлуьз гудай.

Алидилай гьадис агакьнава: адаз ван хьана, гьикI Пайгъамбарди , эгер вичиз яхцIур руш авайтIа, абур вири нубатдалди Усманаз гъуьлуьз гудай лагьанатIа. Абу Бакр Сиддикь халиф тир вахтунда бедбахтвал хьана – яргъалди марфар хьанач ва вири векьер-кьалар кьурана. Каша азият ганвай Мединадин агьалияр, вуч ийидатIа чин тийиз, Абу Бакран патав атана. Халифди абурун руьгь хкажна, Аллагьдик умуд ква лагьана сабур авун тIалабна, абур кIвалериз рахкурна. Нянихъ малум хьайивал, Шамдай Мединадиз Усманан карван атана агакьна.

Пакамаз савдагарар кIватI хьана ва Усмана гъанвай метягь адавай къачун патал, адан патав фена. Усмана , абуруз вуч кIанзава лагьана, хабар кьуна. Абуру чеб вуч патал атанватIа гъавурда туна ва савда ийиз гатIумна. Савдагарри Усманаз кьве къимет гуда лугьузвай. Усмана лагьана хьи, вичиз адалай гзаф гузва. Абуру кьуд сеферда артух гуда лагьана, амма Усман мад рази хьанач ва ада им тIимил я ва вичиз генани гзаф гузва лагьана. Абуру мад алава хъувуна ва вад къимет гуда лагьана. «Гьамни тIимил я», - рази хьанач Усман .

Савдагарри мягьтел яз, адалай ни гзаф гузва лагьана, Усманавай хабар кьуна. «Аллагьди заз цIуд сеферда артух гузва, куьне гьакьван гудани?» - жузуна Усмана . Усманан ният чир хьайила, савдагаррин умуд атIана ва абурай гаф акъат хъувунач. Усмана вири садакьа яз муьгьтежбуруз пайна ва Аллагь Тааладикай и кардин шагьид авуна.

Ада агъзур деведал алаз гъанвай недай затIар (гъуьр, зейтун, кишмишар ва икI мад) кесибриз пайна. Эгер жумартвилин уьлчме герек ятIа, Усманан жумартвилиз къимет гун патал, лагьанвайди бес жеда.

Усмана йифиз ибадат ийизвай, юкъуз сив хуьзвай. Ада кпIунин ракатда Къуръан кIелна куьтягьзавай, сиркени зейтун адан тIуьн тир, инсанрин арада ам регъуьвилелди ва намуслувилелди тафаватлу жезвай. Адаз «Зу-нНурайни» тIвар ганвай. Ам винел патан акунрай Ибрагьим-Халилаз ухшар тир. Табук гъазаватдин вахтунда мусурманрин кьушунда каш башламишайла, ада вири кьушундиз тIуьн маса къачуна. Яб це, стхаяр, пуд лагьай халифдин кьиникьдикай гъвечIи гьикаядиз. Пайгъамбардин гьадис: «Зи асгьабар гъетер хьиз я» рикIелай алуд тавуна, са тIимил ихтилат ийин.

Усманаз вичин мукьвабур гзаф багьа хьуниз килигна, ада къвердавай гзаф вичин мукьвабур амирар ва сердерар яз тайинариз хьана. Ада Умар-асгьабди тайинарнавай амирар дегишарна ва абурун чкадал Бану Умаят тайифадин векилар тайин авуна. Басрадин амир яз Абдуллагь ибн Амир тайинарна, Куфадин – Валид ибн Укбат, Муавиятакай Шамдин амир хьана, Амракай – Палестинадин, Абдуллагь ибн Са`д – Египетдин.

Ислам раиж хьурдавай хазина девлетлу жез хьана, муьгьтежбуруз къвердавай гзаф мал-девлет пайзавай. Югъ-къандавай савкьватар артух жезвай ва вири Усманалай рази тир. Ада Пайгъамбарди суьргуьн авур Гьакам ибн Аби-л-Ас Мединадиз хкана, адаз виш агъзур диргьам гана ва Африкадин хумусдалди (дяведай гьатайдан вад паюникай са пай) таъмин авуна.

Ихьтин крарихъ галаз рази тушир асгьабарни хьана. Идан гьакъиндай Абдурагьман ибн Авфаз арзаяр атай дуьшуьшарни хьана. ГьакIни Усмана жуьреба-жуьре чкайра тайинарнавай сердеррилай инсанриз арзаяр арадиз къвез хьана. Куфадин агьалияр Усманан патав Валидалай арза гваз атана. Усманан некIедин стха Абдуллагь ибн Аби Сарахни египетвийриз бегенмиш хьанач. Усмана адаз кагъаз кхьена ва адалатлу хьухь лагьана, кичIерар гана. Абдуллагьаз и кагъазди таъсир авунач ва Усманан къурхудиз ада фикир ганач. Арзаяр ийиз фейибур ада гатазвай, гьатта гатана рекьизвай дуьшуьшарни жезвай.

КьатI ама.

ШЕЙХ САИД ЭФЕНДИ, «ПАЙГЪАМБАРРИН КЬИСАЯР 2-ПАЙ» КТАБДАЙ.