Дуьньядин уьмуьрдихъай элкъуьнин гьакъикъат
Виликдай авай адалатлу ксари дуьньядихъай элкъуьнин гьакъикъат якъиндиз аннамишна ва адан жуьребажуьре дережаяр тайинарна. Ахъайзава хьи, Абу Язид альБастIамидивай терги-дуьньявиликай ва ам дуьньядин мал-девлетдихъай гьикI элкъвез башламишнатIа хабар кьурла, чIехи валиди жаваб гана: «Дуьнья-тергивилиз са дережа авач».
Аль-БастIамидивай , вичиз вуч лугьуз кIанзавайтIа, гъавурда тун тIалабайла, ада лагьана: «Вучиз лагьайтIа зун пуд юкъуз терги-дуьньявиле авай, кьуд лагьай юкъуз зун анай экъечIна. Сад лагьай юкъуз зун и дуьньядихъай ва ана авай вири затIарихъай элкъвена. Кьвед лагьай юкъуз зун гьамишалугъ дуьньядихъай ва ана авай вири затIарихъай элкъвена. Пуд лагьай юкъуз зун Аллагь Тааладилай гъейри амай вири затIарихъай элкъвена».
Терги-дуьнья – им ваз дуьньядин мал-девлет авач лагьай чIал туш. Амма элкъуьнин мана ам я хьи, дуьньядин няметар аваз, вуна рикIе абуруз чка туна кIандач. Виликдай авай адалатлубур дуьньядин уьмуьрдихъай элкъуьнин асул манадин гъавурда гьа икI акьазвай. Абуру лугьудай: «Я муьруьд, дуьньядин мал-девлетдикай жуваз акьванди тур хьи, вун инсанривай са затI тIалабиз мажбур тежедайвал, амма дуьньядихъай михьиз элкъуьналди, сергьятрилай элячIмир».
Имам аш-Шаараниди лугьудай: «Чав хиве кьаз туна, чун дуьньядихъай михьиз элкъвен тийидайвал. Чи дуьнья-тергивал ахьтинди хьана кIанда хьи, Аллагь Таала гьакъикъи чир хьайи лукIаринди гьихьтинди ятIа. Чна чи кIанивиляй ацIанвай рикIер анжах чи Раббидихъ ракъуриз алахъна кIанда ва анжах ахпа са гьихьтин ятIани дуьньядин няметар къачуна кIанда.
Ибур вири гьавиляй я хьи, Аллагь Таалади цаварални чилел алай затIар чаз муьтIуьгъарна, чаз чIехи мергьяматлувал авуна. Амма эгер чун цавара ва чилел алай шейэрихъ муьгьтеж туширтIа, чаз вири няметар муьтIуьгъарзавай мергьяматлувал авуна мана жедачир».
Адалатлубуру гзаф вахтара а кардиз фикир гудай хьи, абуру лукIран рикIе дуьньядин са затI аваз хьун – им хатавал къалурзавай лишан я лугьудай. Гьавиляй муьруьдар дуьньядин няметар кIан хьунин нетижайрикай виликамаз хабардар авун патал, абуру акьулдиз текъвер хьтин чалишмишвал ийидай. Мисал яз адалатлу ксари лагьай дерин мана авай са шумуд фикир гъида.
Абуль-Гьасан Али ибн альМазина лагьана: «Нагагь куьне са касдилай тарифар ийиз ва ам кьетIен адалатлу ксарикай (сиддикьрикай) яз гьисабиз хьайитIа, Аллагьдиз ам са затI хьизни жедач, та а касдин рикIе дуьньядин няметрихъ са зерре кьванни кIанивал аваз хьайитIа. За Аллагьдал кьин кьазва хьи, тIарикьатдиз гьахьайбурукай гьеле са касни руьгьдин жигьетдай кьенач, анжах девлетдихъ са гьихьтин ятIани кIанивал амайбурулай гъейри».
Шейх аш-Шазалиди къейд ийидай: «Аллагь Тааладиз акьван чIавалди лукI кIан жедач хьи, та адаз дуьнья ва адахъ калтугзавайбур гзаф такIан жедалди, гьакIни та лукI кьве дуьньядин няметрихъай ва абур кIан хьунихъай элкъведалди. Дуьнья кIан хьайи гьар са кас Аллагь Тааладиз гзаф такIан жеда. Гьахьняй муьруьддиз гьикI рикIяй, гьакI гъилерайни дуьнья акъудна гадарун чарасуз я».
Вали Абу Раби аль-ВаситIиди лагьана: «За Давудавай тIалабна заз веси ийидайвал. Ада заз ихьтин жаваб гана: «Дуьньядин няметрикай сив хуьх, жуван сив хкудун лагьайтIа, кьиникь ая. Инсанрихъай вагьши гьайванрихъай хьиз кат».
Ягьйа ибн Мааза лагьана: «Ваз тайин тавунвай затIарихъай кичIе хьухь, ахпа ваз авай затIарихъай элкъуьгъ».
Дуьнья кIан хьунихъ галаз гьикI женг чIугвада
Гьакъикъатда, Аллагь Таалади нефсер халкь авуна аялар, папар, инсанрин арада еке дережа, гьакIни девлет кIани яз. Муьруьд вичин рикI дуьньядихъ галаз авай алакъа себеб яз, ихтияр авай крарин сергьятрай экъечI тавун патал, винидихъ тIвар кьур вири затIарихъ галаз авай ихтияр авай рафтарвилиз алимри-суфийри баян гана. Имам аш-Шаараниди лугьудай: «Квез чир хьухь, мусурманар, фитнеяр арадал атунин бинеда кьуд себеб ава: дишегьлияр, инсанрин арада еке дережа, девлет ва аялар. Дишегьлийрихъ кIанивал хьуниз талукь яз лагьайтIа, абур Аллагьди ви рикIе абурухъ кIанивал турвиляй кIан хьун лазим я, вучиз лагьайтIа абур – ви пай я, абур вакай халкь авунва хьи (дишегьли итимдин пакун тIвалуникай халкьнава), гьавиляй, абур кIан хьайила, на лугьуди ваз вун кIанзава.
И делилдиз ихьтин гьадисдини къуват гузва: «Жувалай башламиша». Иллаки вучиз лагьайтIа, дишегьлияр себеб яз несил арадал къвезва, дуьньядин уьмуьр жезва ва абур паталди чаз пашманвилер, хажалатар жезва. Малум тирвал, Аллагь Тааладин Пачагьлугъ ва Адан къайдаяр гьа несилар хун, дуьньядин уьмуьр арадал атун себеб яз дуьздал акъатна хьи. Гьавиляй дишегьлияр гьа и жуьреда кIан хьайи кас, ам абур Аллагь патал кIан хьайи кас я, вичин нефс патал ваъ.
Ахьтин лукIраз дишегьлидихъ кIанивал хьун Аллагьдин патай нямет яз жеда. Вучиз лагьайтIа гьа жуьреда кIани дишегьлийри итим Аллагьдихъ элкъуьрзава, яни итимдиз абур кIан хьун Аллагь кIан хьуниз элкъвезва. И дуьшуьшда итимдиз дишегьлияр анжах абур Аллагь Таалади Вичин махлукьатра тамамвал къалурунин затI жезвайвиляй кIан жезва, са маса себебдалди ваъ.
Им Пайгъамбардин гафарайни аквазва: «Фана дуьньядай, Аллагьдин кьадардалди, зак дишегьлийрихъ кIанивал кутуна». Ина вири дишегьлийрихъ кIанивал фикирда ава. Амма маса жуьредин кIанивални ава, адан бинеда инсанрин алакъаяр ава. Гьахьтин кIанивални тарифдинди я, месела, Пайгъамбардин кIанивал вичин паб Аишадихъ , я тахьайтIа лап мукьва асгьаб Абу Бакрахъ . Ахьтин алакъаяр кьве касдиз хайила авай руьгьдин мукьвавал хьуниз килигна ва я тIебиатдин къилихрин тешпигьвал хьуниз килигна арадал къвезва. Гьелбетда гьавиляй ахьтин кIанивал садрани акьалтIзавач ва кьве дуьньядани гьатта дегиш жезвач».
Ваз чир хьухь хьи, адалатлубурун (сиддикьрин) рикIерай туьгьметдин ерийрикай виридалайни эхирдай акъатзавайди вич вине кьуна кIан хьунухь я, вучиз лагьайтIа нефсериз чпин тIебиатдай гьа нукьсандихъ майилвал ава. Гьакъикъатда, Аллагь Таалади Вичин лукIракай къайгъу чIугвадайла, Ада ара датIуз адан нефс вири нукьсанрикай михьзава. Нефс вири айиб ерийрикай магьрум хьайидалай кьулухъ, Адаман хци лагьайтIа, икьван чIавалди вичиз течизвай Аллагьдин ерияр жагъунихъ ялун гьиссда, гьа лукIраз гьукумдихъ ва агъавилихъ кIанивал арадал къвез гатIумда, амма инсанрин патахъай такабурлувиляй ваъ, и ери адан Раббидиз авайвиляй.
Аллагь чир хьунин дережадиз акъатай касди девлетдихъ кIанивал Аллагь Таала патал кIанивилиз элкъуьрда. Ахьтин лукIар дуьньядин девлетрихъ кIанивал авачиз кьиле фидач, гьикI чIехи дережадихъ кIанивал авачиз кьиле фидачтIа, вучиз лагьайтIа гьахьтин кIанивилин гьисс хайи чIавалай абурук кутунва. Аллагь чир хьунин дережадиз акъатайбуру ихьтин гьадисдиз фикир гузва: «Гьакъикъатда, садакьаяр Мергьяматлу Аллагьдал агакьзава». Яни ахьтин лукIариз дуьньядин девлет садакьа гунин мураддалди кIанзава.
Аялрихъ кIанивал хьуниз талукь яз лагьайтIа, ам Вичин лукIарин патахъай авай Аллагь Тааладин виридалайни чIехи имтигьанрикай сад я, вучиз лагьайтIа бубадиз вичин аял язух атуниз ва адахъ рикI куниз килиг тавуна, ахьтин кIанивиливай Аллагь Тааладиз муьтIуьгъ хьунин карда манийвал ийиз жедатIа чирун патал. Им виридалайни чIехи имтигьан я, вучиз лагьайтIа Аллагь Таалади аял, ам бубадиз чара кас туштIани, кьилди вичелай кар алакьдайди яз, вичин бубадилай аслу тушиз халкьнава. Аллагьдин Расулди идан гьакъиндай икI лагьана: «За Аллагьдал кьин кьазва, гьатта эгер ФатIимади, Мугьаммадан руша, чуьнуьхнайтIани, за адан гъил атIудай».
Винидихъ лагьайдай ашкара жезва хьи, ни кутугай тегьерда и кьуд жуьре рикIиз кIан хьунин крар фикирда кьуртIа, дуьньядин няметар ишлемишдайла къурху тахьайтIа жеда. ГьакI хьайила, кичIе хьухь, эй мусурман, гьатта фикир ийиз хьи, Аллагьдиз мукьва лукIари дуьньядин няметар, вуна хьиз, дуьнья кIанивиляй ишлемишзава лагьана. Гьакъикъатда, им адалатлу ксариз гьуьрмет тавун я.
Къиметлувилин уьлчме
Винидихъ лагьай крар вири аннамишна, эй Аллагьдихъ ва Дувандин йикъахъ инанмишбур, куьн Аллагьдин гафаралди (мана): «Гьамишалугъ уьмуьр – хъсан ва даим я» («Аль-Аля» сура, 17-аят) ва Пайгъамбардин гафаралди ахтармиша: «Садакьа гуналди девлет тIимил жедач»; «Вичиз авур зулумдилай гъил къачур лукI гьар гьикI хьайитIани виниз акъатда»; «Садакьа гунай жезвай суваб ирид виш сеферда ва адалайни гзаф артух жезва»; «Гьатта эгер вири чинерарни инсанар санал кIватI хьана лукIран ризкьидикай са вуч ятIани къахчуз кIан хьайитIа, кIантIа ам руквадин зерре хьурай, Аллагьдин ихтияр авачиз абурувай са затIни ийиз жедач».
Чир хьухь, дуьнья вахъай элкъвейла ва ваз талукь тир дуьньядин паюникай вун магьрум авунин карда иштирак авурди ви нефсиниз кIанзавайди ва ам рази тирди ваз акурла, а чIавуз вун дугъриданни халис мусурман я. Ина ваз чир жеда дуьнья эхиратдивай гьикI тафаватлу ийидатIа. Чир хьухь хьи, инсанар пашманвилел гъизвай вири шейэр ва куьн патахъай абуру гьуьжетар ийизватIа – им дуьнья я, вичихъай Аллагь Таалади чаз элкъуьн эмирнавай. Гьакъикъатда, эхиратдин крара дуьнья жедач, ана гьуьжетриз чка жедач.
Ахьтин крарик акатзава: юкъуз сив хуьн, Аллагьдиз ибадат авуналди йиферал чан гъун, мукьвал-мукьвал садакьаяр гун, къуяр эгъуьнун (инсанар целди таъмин авун патал) ва Аллагьдин рекье ийизвай ибуруз тешпигь маса хъсан крар. Ихьтин крара инсанри сада-садахъ галаз гьуьжет ийизвач. Амма абурулай тафатлу яз, ихьтин крара гьуьжет ава, месела, муаллим, шейх-устаз жез кIан хьуна ва я маса къуллугъ кьаз кIан хьуна, абурун куьмекдалди пул, савкьватар къачудайвал ва я вичин кесер хкажун патал. Яни дуьньядин няметра гьар гьикI хьайитIани акъажунар жеда.
Садра са касдиз ван хьана, гьикI кешишди килисадин къуллугъчидиз лугьузватIа: «Вун гьихьтин зайиф иман авай ва хъсанвал авунин патахъай къайгъу авачир кас я! Ваз гуя и кIвалахдин куьмекдалди, мусурманри гьикI ийизватIа, дуьньядин са затI къазанмишиз кIанзавай хьтинди я!» Амма малум я хьи, Пайгъамбардиз вичи авур кIвалахдилай гуьгъуьниз вичиз къвезвай гьакъи истемишиз регъуь жезвай. Са сеферда са касди Аллагьдин Расулдихъ галаз хипер хуьзвай ва ада Пайгъамбардивай тIалабна: «Я Мугьаммад, Хадижадивай чаз къвезвай гьакъи тIалаб». Пайгъамбарди жаваб гана: «Заз регъуь я ам тIалабиз».
Гьакъикъатда, алимар дуьньядихъай элкъуьн, еке дережадихъ ва гьукумдихъ кIанивал хьунин есирдикай, дуьньядин девлетдихъ ашкъи хьуникай ва жуван нефс виниз акъудуникай азад хьун лазим я. Анжах гьа чIавуз абурукай гьамишалугъ уьмуьрдин гьакъикъи алимар ва пайгъамбаррин варисар жеда, нин кхьинар ийидай рангар Дувандин юкъуз шагьидрин ивидилай залан жедатIа.
Абур а ксар жеда хьи, никай лугьузватIа: «Алимдин ахвар – Аллагьдиз ийизвай ибадат я». Анжах гьа вахтунда абуруз аквада даим уьмуьрдин гуьрчегвал ва нур ва дуьньядин алчахвал ва мурдарвал гьиссда. Абур агъа дуьньядиз гьамишалугъдаз хьиз, дуьньядин уьмуьрдиз лагьайтIа, алатдай са затIуниз хьиз килигда.
Шаксуз, алимри даим дуьнья хкяда, вучиз лагьайтIа дуьньядин уьмуьр ва даим уьмуьр – кьве паб хьиз я: нагагь сад рази ятIа, муькуьди ажугълу жезва. ГьакI, эгер и дуьнья инсандиз багьа хьайитIа, эхират ада саймишдач ва аксина, нагагь дуьньядин уьмуьр алчахди яз кьазватIа, эхиратдин уьмуьр багьа я. Ина абур сад авун гьич мумкин туш, гьикI кьве садсадаз аксивал сад авун мумкин туштIа (гьикI затI гьа са вахтунда лацуди ва чIулавди хьун мумкин туштIа, гьакI инсандизни дуьньядин уьмуьрни эхиратдин уьмуьр сад хьиз багьа хьун мумкин туш).
ДАГЪУСТАНДИН МУФТИЙ, ШЕЙХ АГЬМАД ЭФЕНДИ АБДУЛАЕВ
