Къурбанд сувар
Им вири дуьньядин мусурманри Зу-ль-Гьижжа вацран (яни мусурман календардин эхиримжи вацран) 10-юкъуз къейд ийизвай виридалайни еке сувар я. Адан гуьгъуьнай къвезвай 11, 12 ва 13-йикъариз «аййаму ташрикъ» лугьузва ва гьа и йикъаризни къурбандар авуртIа жеда, яни къурбандар ийидайвал мусурманриз Аллагьди ﷻ кьуд югъ ганва.
Къурбандин сувар - им гьар йисуз гьаждал финалди кьиле тухузвай адетрин эхир, нетижа кьазвай хьтин кар я. И юкъуз гьайванар тукIваз, як паюналди къурбандар ийидай (садакьаяр гудай) адет ава.
Гила са кьве келима мусурманар патал и лишанлу йикъан тарихдай: сифтедамаз лугьун, Къурбандин сувар Ибрагьим пайгъамбардин тIварцIихъ галаз алакъалу я. Лугьуда хьи, адаз аялар тежез гзаф вахтар алатна. Гьа икI, Ибрагьим пайгъамбар кьуьзуьни хьана, веледрикай умудни атIана. Ибрагьима , сир яз, нагагь адаз хва хьайитIа, ам Аллагьдиз ﷻ къурбанд ийида лагьана ният авуна. Амма са кьадар вахт алатайла и кар адан рикIелай фена ва, гьа бинедай хьиз, секиндаказ яшамиш жез хьана. И вахтунда са затIни рикIелай тефизвай Аллагьди ﷻ ният адан рикIел хкана. Йифиз Ибрагьимаз Аллагьдин ﷻ патай вичин хва къурбанд авунин эмир атана.
И ахвар адаз пуд йифиз галаз-галаз акуна ва ахпа адан рикIел вичи авур ният хтана.
Ибрагьима вичи гайи гаф кьилиз акъудун кьетIна. Ада вичин хциз, ебни чукIул къачуна, Мина дередиз рекье гьатна кIанзавайдакай лагьана. Исмаил ада лагьай шейэр къачуна, кIел хьиз, адан гуьгъуьна гьатна. Рекье ада вичин бубадивай хабар кьуна: «Чна епиникайни чукIулдикай вуч ийизва?» Ибрагьима лагьана хьи, бес гьер къурбанд авуна кIанда. Виликдай вичи авур ният кьилиз акъудун патахъай Ибрагьиман къастунин кIевивал иблисди кьатIана ва ам Исмаилан дидедин патав фена. Инсандин кIалубда аваз адан патав атай иблисди хабар кьуна: «Ви гъуьлни хва гьиниз фенва?» Ада жаваб гана: «КIарасар гъиз фенва». Иблисди ада Ибрагьима Исмаил тукIвазвайдакай лагьана. Амма ам идахъ инанмиш хьанач. И чIавуз иблисди лагьана: «Ибрагьима лагьана хьи, бес и кар авун патахъай адаз Аллагьдин эмир ава». Ибрагьиман папа лагьана: «Нагагь эмир гьахьтинди ятIа, заз ам бес я». Инал са затIни вичивай тежедай чIал чир хьайила, иблис Исмаилан патав фена ва абуру вуч ийизва лагьана, хабар кьуна. Исмаила кIевидаказ лагьана хьи, бес къурбанд тукIваз физва. Негь авунвай иблисди адаз лагьана: «Ваз вуж тукIун лазим ятIа чизвани?» Исмаила хъуьрена хьиз, бес вичиз чизвач лагьана адаз жаваб гана ва и вахтунда иблисди адаз тукIвазвайди Исмаил вич тирдакай лагьана. Исмаила иблисдивай «Вучиз зун я?» - лагьана, хабар кьуна. Иблисди жаваб гана: «Ибрагьима лагьана хьи, бес икI авун патал Аллагьдин ﷻ эмир ава». Исмаила адаз жаваб гана: «Нагагь ахьтин эмир аватIа, зун шад я». Идан ниятдин кIевивал акур иблисди гила Ибрагьиман патав чукурзава ва адавай хабар кьазва: «Гьиниз физва?» Ада ам лянетламишна ва чукурна, амма шейтIан мад адан гуьгъуьна гьатна. Пуд сеферда шейтIанди Ибрагьималай алудна ва гьар сеферда Ибрагьима и негь авунвайдал ирид къван гадариз хьана.
Эхирки, Ибрагьима Исмаилаз Аллагьдин ﷻ эмирдикай лугьун кьетIна, яни Аллагьдин ﷻ эмирдалди вичин хва къурбанд ийизвайдакай. Исмаила жаваб гана: «Буба, Аллагьдин ﷻ эмир кьилиз акъуд – инша Аллагь, ваз зи сабурлувал, муьтIуьгъвал аквада». Ибрагьима вичин хцин гъилер ва кIвачер кутIунна, ам эрчIи къвалахъ элкъуьрна, чукIул къачуна ам хцин туьтуьнилай чIугуна, амма чукIулди гьатта гелни тунач. Исмаил-Забигьуллагьди (Аллагьдин къурбанд) бубадиз лугьуда: «Белки ваз зи чиниз килигиз четин ятIа? Язух татана тукIукI», - ва муьтIуьгъ яз, чин кIаникна къаткана. Амма Ибрагьима гьикьван алахъунар ийизвайтIани, чукIулди Исмаилан бедендиз са хасаратвални гузвачир. ТукIваз тахьайла, бубади чукIул чилел гадарна ва и вахтунда чукIул адахъ галаз рахана: «Кьве эмирдикай: Аллагьдин – тукIун тавун ва Халилуллагьдин – тукIун, за сифтегьанди, Халикьдинди ﷻ кьилиз акъудзава. Пелел Мугьаммадан ﷺ нур алай Исмаил за гьикI тукIвада кьван? Завай Аллагьдин ﷻ буйругъ авачиз ваз кIани кIвалах ийиз жедач». И кар акурла вирида – чилерал ва цаварал алай малаикри, гьайванри ва къушари, гьатта сес авачир балугърини Аллагьдивай ﷻ бубадинни хцин язух атун тIалабна. Гьа и вахтунда Жабраил малаикди Женнетдай деве кьван гьер гъана ва Исмаилан паталай гьа и гьер тукIун эмир авуна. Лугьузвайвал, а гьер Гьабила авур ва Аллагьди ﷻ кьабулай къурбандинди тир ва къудратлу тир Аллагьди ﷻ ам Женнетда Ибрагьим-Халилуллагьдиз багъишун патал хвена.
Гьа и йикъалай мусурманри Къурбандар ийиз (гьайванар тукIваз, садакьаяр гуз) башламишна. А югъ, чIехи сувар яз, гьар йисуз къейд ийизва. Пак Къуръандани и месэладиз талукь яз кхьенва: «Аллагь-Таалади иман гвай вирибуруз икI лугьузва: «Аллагь ﷻ рикIел гъиз капI-тIеат ая, къурбандар це».
Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Къурбандин сувариз гьайван тукIун хьтин баркаллу кардилай хъсан кар Аллагь ﷻ рази хьун патал инсанди гьеле авунвач. И къурбанд Къияматдин юкъуз гьайвандин хам ва крчар алаз пайда жеда».
Къурбандин ивидиз Аллагьди ﷻ еке къимет гузва. Иви чилел аватдалди Аллагьди ﷻ къурбанд кьабулзава. Гьа са вахтунда, къурбандар михьи рикIелди авун герек я.
Къурбандин сувар кьуд юкъуз давам жезва. И йикъара бубайрин сурарал, багърийрин ва дустарин кIвалериз фин, сувар мубарак авун меслят къалурзава.
Гила са кьве гаф къурбандар авунин шартIариз талукь яз лугьун. Месела, къурбанд авун патал тукIваз хкянавай гьайван кьецIиди, буьркуьди, хеси авунвайди хьун герек туш. Крчар, япар, тум ва жендекдин маса паярни сагъбур хьун лазим я. Куьрелди, герек гьайван квайни-квайди, сагъламди хьун герек я.
Исламдин истемишун яз, ихьтин гьайванар къурбанд ийиз (тукIваз) жеда: йис тамам хьайи лапаг (хеб ва я гьер), кьве йис хьайи цIегь ва я мал (кал ва я жунгав), вад йис тамам хьайи деве.
Лапаг са касдилай, деве ва я жунгав ирид касдилай къурбанд ийиз жеда;
ТукIвадай вахт ва къайдани тайинарнава. Месела, гьайван суварин капI авурдалай гуьгъуьниз кьуд лагьай йикъан няни жедалди тукIваз жеда.
Гьайван тукIвадайла:
1. Ният ийида (яни флан касдилай Аллагь ﷻ патал за и гьайван къурбанд ийизва).
2. Бисмиллагьдилай гуьгъуьниз пуд сеферда такбир (Аллагьу акбар) кIелда.
3. Гьайван кьибледихъ элкъуьрна ихьтин дуьа кIелда: «Я Аллагь, им Вун патал я ва Ви патай я. Кьабула завай (флан касдилай - эгер масада вичин паталай къурбанд авун векил авунваз хьайитIа)». Пайгъамбардал ﷺ салават гъида (Аллагьумма салли аля саййидина Мугьаммадин ва аля али саййидина Мугьаммадин ва саллим).
4. «Бисмиллагьи, Аллагьу акбар» лагьана тукIвада.
Къурбандин як пуд патал паюн меслят къалурзава: са пай кесибриз, кьвед лагьай пай - къуншийризни багърийриз, пуд лагьайдини - жуван хизандиз тада (Къурбанд авур гьайвандин хам маса гудай ихтияр авач. Ам хийирлу рекьиз ишлемишна кIанда).
Незуьр авур (са кар туькIуьн патал хиве кьунвай) къурбанд, жува тIуьн тавуна, вири паюн лазим я.
Къурбанд авурдалай гуьгъуьниз, ам Аллагь-Таалади кьабулун тIалабунин ниятдалди, кьве кьил капI ва дуьа авуртIа хъсан я.
