«Заз чидач» лугьун – чирвилерин са пай я
Бязибуруз, чпин патав гвай инсанри чеб диндин чирвилер авачирбур яз гьисабиз кичIела, регъуь жезва. Жуваз чирвилер авачир рекьяй жуван авамвал чуьнуьхун патал, чеб гьа кардин гьич гъавурда авачтIани, гьахьтин инсанри гьи суалдиз хьайитIани жаваб гуз тади ийизва.
Гьа икI, абуру чпин жавабралди, «фетвайралди» инсанар ягъалмишвиле твазва ва чпиз чIехи гунагь къазанмишзава. Чун гъавурда акьада, эгер ахьтин суалриз жаваб гузвайда са тIимил кьванни медресада кIелна диндин чирвилер къачунваз хьайитIа, адаз регъуь хьунни мумкин я диндин суалриз жаваб чир тахьун.
Амма диндин чирвилерихъ гьич са алакъани авачир касди диндин лап четин суалриз жаваб гуз тади ийидайла, им кьиле гьакь тийир кар я. Иллаки и кар социальный сетра гзаф гьалтзава, ана гьар са касдиз тамам ихтияр ава, вичиз кIандай ихтилатар ийиз жезва ва вичин кьилиз атай вуч хьайитIани кхьиз жезва. Диндин гьи суалдиз хьайитIани социальный сетрай квез, чпиз а суалдикай са тIимил кьванни чирвилер авачирбуру гузвай, акахьай «фетваяр» жагъида.
Гзафбуруз и кар чизва, амма, ятIани, соцсетрай диндин суалриз жаваб жагъурун гьакIан манасуз кар ятIани, интернетда абур веревирд ийизва. Мусурманрин умматдиз им лап еке месэла хьанва. Муфтиятри фетвайрин хилер туькIуьрзава, аниз гьар са касдивай диндай вичиз итиж авай суал ракъуриз жезва.
Гьа и мураддалди «Ас-салам» газетдин редакцияда «суал-жаваб» хел туькIуьрнава, амма интернетдикай менфят къачузвай бязибуру гьа виликдай хьиз соцсетра суалар гун хъсан яз гьисабзава, ва гзаф кьадар «алимри» лагьайтIа, абуруз жаваб гуз тади ийизва ва гьакъикъатдихъ галаз алакъа авачир чпин «фетваяр» акъудзава. Гьа икI, гьа инсанар чеб ягъалмиш жезва ва масабур ягъалмишарзава.
Абдуллагь бин Амр бин аль-Аса агакьарайвал, адаз ван хьана Аллагьдин Расулди икI лугьуз:«Гьакъикъатда, Аллагьди инсанривай гьакI чирвал къахчуналди чирвал къахчудач, амма чирвилер авай алимар къахчуналди, ам къахчуда ва Ада чизвай са касни тун тавурла, инсанри чпиз авам регьберар хкяда. Инсанри абуруз суалар гуда, абуру лагьайтIа чирвал авачиз къарар (диндинни ихтияррин месэлайрай) акъудда. Нетижада абур чеб рекьелай алатда ва масабур ягъалмишвиле твада» (Аль-Бухари, (Муслим).
Инсандивай вичиз чин тийизвай диндин месэладай къарар (фетва) акъудиз жедани?
Ваъ, диндин къайдайрал асаслу яз, эгер адаз талукь тир чирвилер авачиз хьайитIа, ахьтин инсандиз къарар (фетва) акъуддай ва диндин суалриз жаваб гудай ихтияр авач. Гайи суалдикай чирвилер авачиз жаваб гайи касдиз, ада акъудай къарардал амал авур касдиз хьтин гунагь жеда.
Абу Гьурайради агакьарайвал, Раббидин Расулди лагьана: «Чирвал авачиз фетва гайи касди, вичи ам гайи касдин гунагьдин залан пар чIугвада» (Абу Давуд).
Пайгъамбардиз вичиз регъуь жезвачир суалдиз жаваб гудайла «ЧИДАЧ» лугьуз, Аллагьдин патай вагьйудал вил алаз акъваззавай. ГьакI ийизвай адан асгьабрини, абурун жергедай, чирвилерин океан авай, Абдуллагь ибн Аббас тир.
Аз-Зугьриди агакьарайвал, ТIавуса лагьана: «Са сеферда за Абдуллагь ибн Аббасаз лагьана: «Инсанри лугьузва хьи, Пайгъамбарди инсанриз эвер гана жуьмя юкъуз чIехи дастамаз (гъусул) къачун, кьил чуьхуьн ва атирар ишлемишун, гьатта эгер абур тамам мурдар гьалда авачиз хьайитIани. Ибн Аббаса лагьана: «Тамам дастамаздиз талукь яз лагьайтIа, ам дуьз я, атирриз талукь яз лагьайтIа, ам заз чидач» (Аль-Бухари, Муслим).
Чи Мугьаммад Пайгъамбардин умматдин асгьабрилай гуьгъуьниз яшамиш хьайи виридалайни хъсан инсанар, чIехи имамар ва алимар гьа рекьяй физвай ва чпиз тамам чирвилер авачир суалриз жаваб гудайла абуру лугьудай: «ЧИДАЧ». Имам Аш-Шабиди лугьудай: «Чидач» лугьун – им чирвилерин са пай я». Са сеферда имам Маликан патав яргъа чкайрай чпин суалриз жавабар жагъунин умуд аваз са десте инсанар атана. Амма имамди, абуру гайи яхцIур суалдикай къанни цIуругудаз вичиз жавабар чизвач лагьана.
Абуру лагьана: «Я имам, вуна и месэлайрай чи шаклувилер алуддайвал, чун кьулухъ гзаф рехъ туна яргъай атанва, бес гила чна и жавабрал вил алайбуруз вуч лугьуда?» Имамди жаваб гана: «Куьне абуруз Маликаз ЧИЗВАЧ лагь».
Са сеферда халиф Гьарун арРашида гьакимвалзавай девирда халифатдин кьилин къази тир имам Абу Юсуфаз (имам Абу Гьанифадин тIвар-ван авай сухтайрикай сад) са суал гана. Ада ихьтин жаваб гана: «ЗАЗ ЧИДАЧ». А чIавуз суал гайида лагьана: «Вуна гьукуматдин хазинадай мажиб къачузва ва вавай суалдиз жаваб гуз жезвачни?» Адаз жаваб яз Абу Юсуфа ам гъавурда туна хьи, чIуру ва шаклу жавабар гудалди, суалриз жаваб тагайтIа хъсан я ва алава хъувуна: «Гьукуматдин хазинадай заз зи чирвилериз килигай мажиб гузва. Нагагь за заз чин тийизвай затIарай пул къачузвайтIа, заз гьукуматдин вири хазинани бес жедачир».
Ягьйа ибн Саида агакьарайвал, Абдуллагь ибн Масуда лагьана: «Ни вичивай хабар кьур кьван крарай инсанриз фетва (къарар) акъудиз хьайитIа, ам дилиди я» (АльБайгьакъи). Къуй дуьзвал чи хесет хьурай жуван ва маса инсанрин вилик, вучиз лагьайтIа чаз бес кьадар чирвилер авачиз гузвай жавабдилай «заз чидач» лугьудай жаваб хабар кьазвай ксар патал хъсан я. Им неинки диндин суалриз талукь я, гьакIни инсандин уьмуьрда гьалтзавай вири суалриз.
НУРМУГЬАММАД ИЗУДИНО
