Аялриз Исламдин тербия гунин эдебар
Эгер аялрик хъсан эдебдин къайдаяр кутунвачтIа, диде-бубайриз уьмуьрда шад йикъар аквадач. И уьмуьрда инсандин бахтлувал ва бахтсузвал хъсан къилихдин несил тербияламишиз алакьунилай аслу я.
Виридаз тежрибадай малум я хьи, диде-бубдин кIвале гьихьтин секинвал жезватIа, эгер аялар тербия авайбур яз чIехи хьанватIа, ва аксина, абуруз гьихьтин рикIин къалабулухар, къайгъуяр ва секинсузвилер жедатIа, эгер аялриз вахтунда хъсан тербия ганачтIа ва нетижада абурукай писбур хьайила. Адалай гъейри, виридаз малум тирвал, имандихъай ва Исламдихъай къакъатнавай пис несил тербияламишай инсандиз эхиратдани бахтлу хьунин патахъай мумкинвилер тIимил ава.
Гьавиляй гьар са акьуллу мусурман вичин аялар Аллагь Таалади къалурнавай, кьве дуьньядани бахтлувал замин ийизвай, рекьяй ракъуриз ва абур ягъалмиш рекьел элячIуникай хуьз алахъна кIанда. Акьуллу инсан Аллагьдин ﷻ рекьин чIехивилин гъавурда акьуна кIанда, ам четинди хьиз аквазватIани, ва ада шейтIандин рекьин алчахвал ва бедбахтвал аннамишун лазим я.
Аллагьди ﷻ чаз гьихьтин эдебдин къайдаяр ва ахлакьдин рекьер къалурзава, эгер чаз сагълам несил чIехи хьана кIанзаватIа?
- Эгер чаз чи несил хъсанди хьана кIанзаватIа, адан къайгъу чIугун свас хкягъунилай башламишна кIанда, яни жуван жезмай аялрин диде. Гележегдин паб хъсан асул-несил авай, Исламдал алайди хьун лазим я. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Паб хкядайла кьуд себеб фикирдиз къачузва: адан девлет, асул-несил, иервал ва дин. Вуна диндал алайди хкя» (аль-Бухари, Муслим).
Гьелбетда, хъсан жеда, эгер диндихъ галаз санал тербия ва иервални аватIа. Пайгъамбарди ﷺ гьакIни лагьана: «Жуван тухумдиз барабарбур хкя, яни хъсан тухумдай тир рушар» (Ибн Мажагь).
Диде-бубади чпин руш Аллагьдихъ ﷻ инанмиш, диндин гъавурда авай, капI ийизвай ва сив хуьзвай инсандиз гъуьлуьз гун лазим я. Гьатта чеб хъсан инсандин патав фена ва чпин руш адаз гъуьлуьз гуз кIанзавайдакай айгьамралди лагьайтIа жеда. Диде-бубади, руш гъуьлуьз гудайла къалурзавай жавабдарвал, хва эвленмишдайла ийизвайдалай артух хьун лазим я. Им акI лагьай чIал я хьи, эгер хъсан хва намус квачир рушал эвленмиш хьайитIа, адавай ам хъсан патахъ дегишариз жеда ва я, гьич тахьайтIа, адахъ галаз чара жеда. Амма руш пис инсандиз гъуьлуьз гайитIа, ам вири уьмуьрда адан пис къилихдин есирда амукьун мумкин я.
- Мумкинвилиз килигна, некягь мискIинда, шавваль вацран жуьмя юкъуз нисиндалди авуртIа хъсан я. Некягь ийидайла хъсан мусурманрин десте кIватIун хъсан яз гьисабзава.
- Мехъер Шариатдин къайдайрин сергьятрай акъатун лазим туш. Мехъерик хъсан, кесиб, диндар инсанриз теклифун меслят къалурзава. Анал мавлид, яни Пайгъамбардилай ﷺ тариф ийизвай шиирар кIелайтIа, Аллагьдиз ﷻ зикир авуртIа, ихтияр авай жуьреда жуван шадвал къалурайтIа, хъсан дуьа авуртIа ва и чIехи няметдай ва регьимдай Аллагьдиз ﷻ шукур авуртIа хъсан я.
- Гъуьлни паб сад-садаз мукьва жедайла михьи гьалда хьун лазим я. Мукьва жедалди вилик, Пайгъамбарди ﷺ къалурнавай, ихьтин дуьа кIелун меслят къалурзава: «Аллагьумма джаннибна-ш-шайтIана ва джанниби-ш-шайтIана ма разакътана». Мана: «Я зи Аллагь, Вуна чавай шейтIан яргъа ая ва Вуна чаз гудай аялдивай шейтIан яргъа ая!»
Жезмай аялдиз чIехи метлеблувал а карда ава хьи, ам туьретмишдай вахтунда дидени буба гьихьтин гьалда авайтIа. Эгер а вахтунда абурун гуьгьуьл хъсанзавачиртIа, хъел квайтIа, аялдиз хъел къведай къилих хьун мумкин я, нагагь абурун кефияр хъсанзавайтIа, аял шадди хьун мумкин я. Гьавиляй мукьва жедай вахтунда, лап еке гьуьрметдивди Аллагь ﷻ кIан хьунин гьалда хьун, гьамиша фикирдай Адаз зикир ийиз (ам рикIел алаз) хьун хъсан я.
- Руфунал залан дишегьлиди вичин вахт ибадат ийиз акъудун лазим я: дуьаяр ийиз, кпIар ийиз, Аллагьдиз ﷻ зикир ийиз, тIуьн недайла гьамиша Аллагьдин ﷻ тIвар кьаз, яни «Бисмиллягь» лугьуз, мумкинвилиз килигна гьарам ва шаклу тIуьнивай яргъа жез.
- Аял хьайила жуван шадвал къалурна, Аллагь Тааладиз шукур авуна, дуьаяр авуна кIанда, аял диндарди жедайвал ва мавлидар кIелна кIанда. Хва хьайила гзаф шадвал авун, руш хьайила пашман хьун хъсан яз гьисабзавач. Диде-бубадиз хийирлу вуж жедатIа – хва ва я руш – гележегда чир жеда. Рушарикай хийир гзаф хьун мумкин я, ва абурухъ гелкъуьнай, абуруз тербия гунай диде-бубадиз суваб мадни артух жеда.
- Аял ханмазди гьасятда адан пицIинин рад атIана кIанда, кьуд тупIунин яргъивал туна, ам зейтундин гъерида кьежирнавай епиналди кутIунда ва беден мягькем хьун патал ам кьелен целди чуьхуьда, ахпа чими целди ам алудда, кьел квай яд нериз ва сивиз тефидайвал, мукъаятдиз тупIаралди нер михьда. Ахпа бедендин гьар са пай хъуьтуьлдиз тIушунда, хъуьтуьл пекиналди вилер михьда ва адетдин чимивал авай мичIи кIвале ксурда, кьепIинал кьезил шаршав вегьена.
КьетIен фикир а кардиз гун лазим я хьи, аял гьикI ксузватIа ва гьихьтин гьалда аваз къарагъзаватIа. Эгер аял шехьзаватIа, себеб чирун лазим я.
Аял дидедин нек гун тавуна тун хъсан туш. Малум тирвал, дидедин нек хъвайи аял масабурулай мягькем ва сагълам жеда. Аялдиз тIуьн кIевелай тайин вахтара гун лазим я. Эгер аялдиз гьа са вахтунда тIуьн гуз хьайитIа, нек хъсандиз цIурурзава ва адаз лап гзаф менфят жезва. Гуьгъуьнлай, хур гудайла, аял маса тIуьнихъни вердишарайтIа хъсан я, аялриз гьазурнавай тIуьнихъ, яваш-явашди дидедин хурухъай галуддайвал. Юкьван гьалда аялдиз дидедин нек кьве йисуз гун лазим я. А вахтунда адаз чIехи пай сарар экъечIзава ва беден мягькем жезва.
Аялдиз кьезилдиз жендекдилай гъил алтадун, гъилер, кIвачер акIажарун ва дуьзар хъувун менфятлу я. Кьеб эчIядайла ширин ванцелди «ля илягьа илляллагь» лугьун, кьепIинин кьилихъ ядай мани лугьун ва я диндин хъсан мани (назму) ягъун хийирлу я.
Аял чIехи жедайла адан къилих чирун ва яшдихъ галаз кьадай тербиядин серенжемар тухун лазим я. Аялдиз хъел гъун, кичIе гун, азиятар чIугваз тун герек туш. Адаз бегенмиш, адахъ галаз кьадай крар авун лазим я, ва адаз бегенмиш тушир, хаталу затIар адавай яргъа авуна кIанда. Ахварай аватайла адаз къугъвадай ихтияр гана кIанда, тIуьн тIуьрдалай кьулухъни яргъалди къугъурай. ТIуьн тIуьрдалай кьулухъ яд хъун сагъламвал патал зарарлу я, гьавиляй аялар вердишарна кIанда тIуьн тIуьрдалай кьулухъ гьасятда яд хъван тийидайвал.
- Аял ханмазди гьасятда адан эрчIи япал азан кIелна кIанда (кпIуниз эвер гун), чапла япал – къамат (капI башламишуниз эвер гун). Гьадисда лугьузва хьи, ида аялдивай шейтIан яргъа ийизва.
- Аялди сад лагьай гафар лугьуз гатIумнамазди, адаз «ля илягьа илляллагь» лугьуз чирна кIанда, ирид сеферда тикрариз, аялдиз лугьуз чир жедайвал ва рикIел хуьдайвал. Аял рахаз башламишайдалай кьулухъ, адаз Къуръандин «Аль-Муъминун» сурадин 116-аят ва «Аль-Гьашр» сурадин эхиримжи аятар (22-далай 24-дал кьван), «Гьува-ллагьу ллязи…» гафарилай башламишна, ва гьакIни «Аль-Исраъ» сурадин эхир, «Къулид`уллагьа…» аятдилай башламишна (110 ва 111-аятар) хуралай кIелиз чирун меслят къалурзава («Шаргьуль-мафруз», 81-чин).
- Хайидалай кьулухъ ирид лагьай юкъуз аялдиз тIвар гана кIанда. Гадайриз виридалайни хъсан тIварар – им Абдуллагь ва «абд» гафунилай башламишзавай маса тIварар я, гьакIни Мугьаммад ва Агьмад, маса пайгъамбаррин, алимрин, хъсан ксарин тIварар. ТIварар куьруь авун ва чIурувилихъди дегишарун туьгьмет къведай кар я (месела, Мугьаммадаз Мага, Махач, Магомед, Махамад, Маха ва икI мад лугьун). Рушариз виридалайни хъсан тIварар – им Пайгъамбардин ﷺ дидедин, адан рушарин ва папарин тIварар я, гьакIни Марьям ва Асият хьтин тIварар. Дегиш тежедай тIвар гайитIа хъсан я. Эгер аялдиз диндар ксарин тIварар гайитIа, идакай аялдиз и уьмуьрда берекат жеда ва эхиратда шафаат жеда.
- Нагагь аял кьенваз ханватIа, кучукдалди адаз тIвар гана кIанда, тахьайтIа Дувандин юкъуз аялди диде-бубадал къалурда ва абур себеб яз ам квахьна лугьуда.
Гьадисда лугьузва: «Дувандин юкъуз квез ва куь диде-бубайриз тIварар кьаз эверда, гьавиляй иер тIварар хкя» (Абу Давуд, Ибн Гьаббан).
- Аял хайидалай кьулухъ ирид лагьай, цIукьуд лагьай ва я къанни сад лагьай юкъуз гьер тукIун ва адан як кесибриз паюн лазим я, яни акьикь авун. Эгер хва ханватIа, адалай кьве гьер тукIвада, рушалай – сад. Нагагь къалурнавай йикъара тукIуначтIа, яшар тамам жедалди тукIуна кIанда. Им сунна яз гьисабзава. Эгер диде-бубади аялдилай акьикь тукIунвачтIа, яш тамам хьайидалай кьулухъ ада вичи тукIуна кIанда. Лагьанва хьи, акьикь тукIун тавур аялдивай вичин диде-бубадиз шафаат ийиз жедач.
Кьатl ама.
