Хъуьруьн ва сагъламвал

Алай девирдин стоматологиядиз сарар сагъарун – адетдин ва регьят кIвалах хьанва. Эгер куь сарар китIиз хьайитIа, куьн сарарин духтурдин патав физва – ва куь месэла гьялзава. Свах хазва – айиб авач, ам регьятдиз дегишариз жеда. Амма сарарин месэлаяр, сарарин духтурдивай абур патал ийиз жедай куьмекдин сергьятрилай яргъаз акъатзава, вучиз лагьайтIа санлай къачурла, сарари куь сагъламвал гьи гьалда аватIа къалурзава.

Месела, ахтармишунри къалурна хьи, авачир сарарин кьадар артух хьуникди рикIин азарар хьунин хаталувал хкаж жезва. Мумкин тир себеб ам я хьи, бязи инсанар рикIинни дамаррин азаррик дамарар кIев хьуникди ваъ, воспаление хьуникди азарлу жезва. КуручIрин начагъвили, ва я сарарин духтурри пародонтоз лугьузвай азарди, рикI азарлу хьунин мумкинвал 19%-дин артухарзава.

А хатавал яш хьурдавай артух жезва. 65 йисалай алатайла хатавал 44%- дал кьван хкаж жезва. Куьгьне заманда цIийи балкIан къачудайла ихьтин меслят гузвай: «Адан сарариз килиг». Сараривай сагъламвиликай гзаф затIар лугьуз жеда. Чандиз менфятлу затIар эксик хьун, хуьрек пис цIурурун ва зайиф иммунитет хьун – ибур вири чи сарарал ва куручIрал дуьздал акъатзава.

Бязи инсанриз гзаф гужлу иммунный къурулуш ава. Дантист Вестон А. Прайсан ктабда 1930-йисара лугьузвай хьи, адетар кьиле тухузвай гзаф халкьарин векилрин сарар китIизвачир, сарар дуьзар хъувун патал абуруз брекетар эцигун герек къвезвачир, сивин къен лап хъсан гьалда авай. Вичин ахтармишунрин ва сиягьатрин нетижада адаз акуна хьи, сарарин сагъламвал патал пегьризди (диетади) зурба чка кьазва.

Вахтар финивай яваш-явашди а халкьар чпин адетдин недай затIарин кьадаррилай элячIна ва рагъакIидай патан яшайишдиз мукьва хьана. Нетижада абуруз сарарин ва ирсинин азарар арадал атана. Гьар юкъуз незвай тIуьнин куьмекдалди чна чи къуватар гуьнгуьна хутазва, ва эгер чна чандиз менфятлу шейэр лазим кьадарда аваз кьабул тавуртIа, ида нетижада бедендин вири къурулушар зайифарда.

Дишегьлийриз руфунал залан ва хур гудай вахтунда алава месэлаяр арадал къвезва. Нагагь руфунал залан вахтунда дишегьлидин беденда бес кьадар чандиз менфятлу шейэр тахьайтIа, беденди абур адан кIарабрай ва сарарай чара ийида. Инай ихьтин мисални арадал атана хьи, гьар са аял хьайила дишегьли са сухвакай магьрум жезва.

Инсандин сиве, бедендин амай паюна хьиз, чара беденар, ва я «пассажирар», гьакI алахьна физ ава. Абурукай бязибур гьакI чи беденда аваз физва, бязибуру чаз куьмек гузва, масабур лагьайтIа, секинвал чIурзавайбурун гьакIан са кIапIал я. Эхиримжи жуьреди чи иммунный къурулуш зайифарзава. Бес вуч четинвал ава кьван?

Чавай гьакI сарарин духтурдин патав фена вири дуьзар хъийиз жедачни мегер? Им дуьз я, амма им гьакIан гуьрчегарунин жуьре я, ада гила бактерияр акатнавай иви михьзавач. А бактерияр квай иви куь сиве амукьзавач – ам рикIиз физва ва ахпа анай амай вири органриз, ва гьа ивидикай абурук азарар акатун мумкин я.

Гьа и бактерияр квай ивиди датIана ийизвай таъсирди иммунный къурулушда воспаленияр арадал гъун мумкин я. Гьа ина куь беденди азар чукIунин вилик пад кьаз алахъиз, клеткаяр ва тканар воспаление хьунал гъизва. Беденди им хьанвай хирез ва я микробдиз жаваб яз ийизва. Амма им беденда жуьреба-жуьре четинвилер арадал атунин себеб хьун мумкин я, гьа жергедай яз рикIин азарарни. ИкI хьун мумкин я, вучиз лагьайтIа бактерийри арадал гъанвай воспалениди дамарар гуьтIуь хьунал гъизва.

Ахтармишзавайбуру дуьздал акъудайвал, кIуьд ва адалай тIимил сарар авачирбурал 44%- да артериальный давлениди гьужумзава, 10-19 свах авачирбурул – 61%-да. Свах авачиз амукьунин вилик пад кьаз жедай, эгер куручIрин сагъламвилиз гзаф фикир гузвайтIа. КуручIрай иви атун ва абур тIа хьун – ибур вири сивин къенен гьал писзавайдан сифте лишанар я.

Сарарихъ гелкъуьн – рикIин сагъламвал хуьнин са кьадар регьят жуьре я. Сивин къенен лазим тир михьивал таъмин авун патал, гьар йикъан, гьар гьафтедин, гьар вацран ва гьар йисан низамдин къайда (распорядок) тайин авун важиблу я. Агъадихъ галай вилик пад кьадай серенжемри пародонтоз азардин вилик пад кьуниз куьмек гун мумкин я:

- Гьамиша къайдадалди (вахт акадар тийиз) щёткадалди сарар михь, гьакIни куручIар михьиз рикIелай алудмир.

- КуручIар михьун ва абурни сарар мягькемарун патал, гьафтеда са сефердилай тIимил тушиз мисвак ишлемиша. - Гьар юкъуз сарар михьдай гъал ишлемиша.

- Сиве экъуьрун патал векьерин яд ишлемиша, абурухъ бактерийриз акси тIебии хас тир лишанар ава.

- Сарарин эмалдиз ва вичикай бегьем хабар гудай куручIриз зиян тахьун патал, хъуьтуьл сарарин щётка хкя.

- Вахт акадар тийиз сарарин духтурдин патав алад ва пешекарвилелди сарар михь. Ингье гьикьван важиблу ятIа сарарихъ ва санлай жуван бедендихъ гелкъуьн. Жув ва жуван сагъламвал хуьх!

САИДА ИБРАГЬИМОВА