Каш чIугуникай авай хийир
Каш чIугуникай авай хийир
Лугьузва хьи, гишинвал – им Аллагьдин ﷻ хазинайрикай са хазина я ва и кардалди Ада анжах Вичин кIани лукIар ахтармишзава.
Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «ШейтIан инсандин ивидин дамаррай физва, гьавиляй каш чIугуналди а рекьер адаз гуьтIуь ая» (Ибн Абу ад-Дунья). Абу Сулейман ад-Дарамиди лугьудай: «Нянин тIуьникай тIуьна куьтягь тавур кIус тун, за йифиз ибадат авун патал къарагъунилай виниз кьазва».
Дуьньядин уьмуьрдин куьлег тухвал я, эхиратдин уьмуьрдин куьлег – гишинвал.
Кьадардилай артух тIуьна ва тухвиле гзаф зарар ава: сагъламвал пис жезва, хурун зигьин тIимил жезва, ахвар артух жезва, Халикьдиз ﷻ ибадат авун тIимил жезва, инсандал адан нефс ва шейтIан гъалиб жезва ва ам Аллагьдивай ﷻ яргъа жезва.
Гишинвиле хийир ава: рикI нурлу хьун, акьул михьи хьун, беден кьезил хьун, тIимил ахвар бес хьун, шейтIандивай яргъа хьун ва Халикьдиз ﷻ мукьва хьун.
«Аль-Арбаин фи усули ддин» ктабда имам аль-Гъазалиди кхьизва: «Инсандин диндиз виридалайни зарарлу шей кьадардилай артух ацIанвай хук я, вучиз лагьайтIа ам вири кIеви гьевесрин чешме я». Айшади лагьана: «Пайгъамбар ﷺ и дуьньядай фейидалай кьулухъ тунвай сад лагьай цIийивал – им кьадардилай артух тIуьн ва тухвал я».
Инсанар тухзавайла, абур дуьньядин машгъулатрихъ, такабурвилихъ ялзава, пехилвал, вич-вичиз бегенмишвал ва маса нагьакьан ерияр арадиз акъатзава.
Аллагь Таалади Къуръанда лагьана (баяндин мана): «Эй Адаман несилар! МискIиндиз фидайла ва гьар са капI ийидайла куьн безетмиша. Неъ гьалал тIуьн ва хъухъ, амма нубатсуз харж ийимир, гьакъикъатда, Адаз (куь Раббидиз) нубатсуз харж ийидайбур кIандайди туш» («Аль-Араф» сура, 31-аят). Али бин Гьасана лагьана: «Аллагьди ﷻ вири медицина и аятда кIватIна» (Тафсир аль-КъуртIуби).
Аллагьди ﷻ инсандин хук тайин кьадардинди яз яратмишна ва ам тайин чкадал эцигна. Чна ам тIуьнай ва цяй ацIурайла, ам гьяркьуь жезва ва вич алай чкадин сергьятрай акъатзава ва вичин патав гвай органрал илисзава. Месела, ада рикIел илисзава, нетижада адан кIвалах усал жезва, я тахьайтIа ратарал илис жезва ва жуьреба-жуьре азаррин себеб жезва: экъуьчун, къен фин, къен кьун, кьил тIа хьун ва икI мад.
Къадим заманадин са духтурди лагьана: «Тухвили акьул ва хурун зигьин тIимиларзава, рикI кIеви ийизва. КIеви рикI Аллагь ﷻ чир хьунивай яргъа я, хъуьтуьл рикI лагьайтIа, Адаз мукьва я». Мусурманрин халиф Умар ибну аль-ХатIтIаба лагьана: «Руфун тIуьнай ацIуруникай игьтият хьухь: ада бедендиз зарар гузва, азарар вичел чIугвазва ва чаз ибадат ийиз кагьуларзава. Куьне юкь жагъура (яни кьадардилай артух немир), ам куь сагъламвилиз хъсан я ва нубатсуз харж авунивай яргъа я».
Чна гьикьван хуьрек тIуьна кIанзаватIа, Пайгъамбарди ﷺ гьадисда чун гъавурда тунва: «Адаман рухвайри (инсанри) хуквадилай пис ацIурай къаб авач: далу дуьзарун патал Адаман рухвайриз тIуьнин са шумуд кIус бес жезва. Нагагь гзаф тIуьнин лазимвал аватIа, къуй хуквадин пуд паюникай са пай хуьрекдиз турай, кьвед лагьайди – циз ва пуд лагьайди – гьавадиз» (ат-Тирмизи). Ибн Ражаба лагьана: «И гьадис, виче вири медицина кIватIнавай, чIехи бине я».
Къадим заманадин духтур Ибн Масавайгьа лагьана: «Нагагь инсанар и гафариз (и гьадисдин) табий жезвайтIа, абур вири азаррикай сагъдиз амукьдай ва азарханаяр ичIи яз амукьдай». А паяр барабар хьун чарасуз туш, вучиз лагьайтIа тIуьнихъ муьгьтежвал гзаф я, гьаниз килигна, адаз чкани гзаф герек я, цизни гьавадиз лагьайтIа – тIимил. Яни хук хуьрекдай ацIурна виже къведач, цизни гьавадиз чка туна кIанда. Гьавиляй, мад са кIус нез хкIанзавайла, акъвазайтIа хъсан я, вучиз лагьайтIа са тIимил вахтунилай нез кIамукьдач.
