Мукъаят хьухь: мектебдин буллинг
Къвердавай гзаф ван къвезва, гьикI мектебра аялрикай буллингдин (ингилис чIалай bulling – «кичIерар гун», «рахшандар авун», «югъ тагун») объектар жезватIа. Ихьтин гьал арадал атайла вуч ийида? И ва маса чи суалриз клиникадин психолог Патимат Магомедовади жаваб гана.
- Аял мектебдиз гьикI гьазурда?
- Аял кIелуниз гьазур хьунин пуд жуьре ава: бедендин, хсусивилин ва акьулдин ва абур вири гьисаба кьуна кIанда. Аял дигмиш хьун лазим я, яни тарсар кIелунихъ ялун хьана кIанда. Ахьтин гьалдив адет яз 6,5-7 йис хьайила агакьзава. Лап важиблу я аял къугъунривай тух хьун, а чIавуз адаз кIелиз кIан хьун квахьдач. Ахпа аял вич кIелуниз гьазур хьун важиблу я.
Ихьтин къайда авайди я: кьатIунин бажарагъвал артух авай, амма кIелуниз себеб авачир аялдилай кIелунин себеб къалурнавай аялдивай чирвилер къачунин нукьсанар регьятдиз алудиз жеда. Къейд ийин хьи, гьар са аял чирунал рикI алайди яз хазва.
Диде-бубайри чпин кьадардилай артух истемишунралди, себебсуз тахсир кутаз алахъуналди, кIевивал авуналди аялдин кIелуниз себебвал терг авун мумкин я. Эхиримжи себебни – акьулдинди я, яни аял гъавурда хьун, муаллимдиз яб гуз алакьун, лагьайвал кар авун, вилералди акунин ва ван атунин кьатIунвал хьун ва икI мад.
- Аял югъ тагуникай гьикI хуьда?
- Эвелдай чир хьун лазим я хьи, югъ тагузвай аялар, адет яз, амайбурулай тафаватлу жезвайбур ва чеб-чпихъ агъун тавунвайбур я. Диде-бубади чпин аялдихъ галаз ихтибарлу алакъаяр туькIуьрун ва ада вич тухунин тегьерда дегишвилер аватIа, ахтармишун лазим я. Аялдиз чир хьана кIанда вичиз гьамиша куьмек гудайди ва гъавурда акьадайди.
Мад са лап важиблу кар: эгер аялдикай мектебда ягьанатар ийиз хьайитIа, им гьамиша муаллимри а кардиз рехъ гана лагьай чIал я, акI хьайила муаллимди ихтияр гана. Муаллимдин гуьзчивилик квай аялрин арада ахьтин крар жедайди туш. Мектебда югъ тагунин нетижаяр лап зурбабур я: чIехи хьайила, гьа инсан вич-вичихъ агъун тавурди жеда, адавай вичин фикир лугьуз жедач. Диде-бубади чпин аялдик руьгь кутуна кIанда ва ада вич хуьзвайди гьиссун патал вири авуна кIанда. Эхирки, аялдиз а кар чирна кIанда хьи, мектеб важиблу чка ятIани, амма ам уьмуьрдин анжах са пай я.
- Гьихьтин дуьшуьшда психологдивай куьмек къачуна кIанда?
- Нагагь аялдин бедендин дегишвилер башламишнаватIа: ахварин, иштягьдин патахъай месэлаяр, адан мез галкIиз башламишнава, алат тийир амалар акатнаватIа, бедендин бязи паяр зурзаз башламишнаватIа ва икI мад – гьа чIавуз яргъал тевегьна пешекардин патав фена кIанда. Гьелбетда, бедендин дегишвилер жедалди вил алаз акъваз тавуна, адалайни фад психологдин патав фейитIа хъсан жеда. ИкI авун патал диде-буба лап дикъетлу хьана кIанда.
- КIелунал аялдин рикI жедайвал вуч авуна кIанда?
- Умуми гьалда, алай девирдин аялриз кIелиз кIанзавач. Исятда клиповый тIвар алай фикир авун вилик фенва. Мумкин я, алай девирда инсандиз ван къвезвай кьван чирвилерин, хабаррин кьадар фикирда кьурла, гьахьтин фикир авун чарасуз я жеди. КIелунал рикI жедайвал вуч ийида? Сад лагьайди, жув чешне яз къалурна кIанда. Кьвед лагьайди, ктабар илитI тавун, хкядай ихтияр гун. Пуд лагьайди, жуьреба-жуьре къайдаяр ахтармишун: аялдиз ван алаз кIелун, электронный ктабар ишлемишун ва икI мад.
САМИЯ ОМАРОВА
