Себебар ва нетижаяр
Дуьньяда гьар са кардиз вичин себеб ава ва ада тайин нетижайрал гъизва. И асул фикир себебринни нетижайрин алакъайрин бинеда ава, ам гьикI философияда гьалтзаватIа, гьакI диндани, илимдани ва гьар йикъан уьмуьрдани гьалтзава.
ГьакI, месела, Исламдин дуьньядиз килигунин тегьерди себебринни нетижайрин алакъайри кьетIен чка кьазва. Аллагьди ﷻ алем Ада тайинарнавай къанунрай идара ийизва, амма инсандиз хкядай азадвал ганва ва адан крари адан кьисметдиз эсер ийизва. Къуръанда лагьанва (баяндин мана): «Ни руквадин зерредин заланвал авай хъсанвал авуртIа, адаз ам аквада (адай жезвай суваб аквада), ва ни руквадин зерредин заланвал авай писвал авуртIани, адаз ам аквада (адай жезвай жаза аквада)» («Аз-Зальзала» сура, 7-8-аятар). Ида къейд ийизва хьи, чи къарарриз ва крариз гьикI и дуьньяда нетижаяр аватIа, гьакI эхиратдани ава.
Философияда себебринни нетижайрин рехъ вакъиайринни гьаларин арада авай алакъайрин гъавурда тун патал ишлемишзава. Гьеле Аристотела себебрин кьуд жуьре чара ийизвай: дуланажагъдин, гьакъикъатда авачир, кIвалахзавай ва са тайин метлеб патал тир. Гьа идалди ада къалурзава хьи, гьар са кардиз тайин тир себебар ава. Дэвид Юма адетдин тегьерда себебрин гъавурда акьун критика ийизвай, ада тестикьарзавай хьи, чун анжах вакъиайрин тикрар хьуниз килигзава, амма абурун гьакъикъи алакъа субутариз жезвач. Исятда авай философияда себебвилиз неинки дуланажагъдин алемда килигзава, гьакI кьатIунин, жемятдин ва эдебдин хилерани.
Илимдин къайда гьаларин себебар жагъурунал бинеламиш хьанва. Гьар са ачухун ва я технологический процесс – им крарин, гуьзчивилерин ва ахтармишунрин цIиргъинин нетижа я. Тарихда гьакIни ахтармишна чирайтIа жеда, гьикI са вакъиади маса вакъиадал гъизватIа: дявеяр, дегишвилер, ачухунар – ибур вири са цIиргъинин гьалкъаяр я.
Себебринни нетижайрин алакъаяр аннамишуни уьмуьрда гьикI куьмек гузва?
1. Жуван крарин жавабдарвал
Чи крари са гьихьтин ятIани нетижайрал гъизвайди чун гъавурда гьатайла, чна хкядайла, а кардив аннамишна эгечIда. Ида нагьакьан нетижайрал гъун мумкин тир, садлагьана ийизвай крарикай къутармиш жез куьмек гузва. Жавабдарвилин гьиссди уьмуьр къайдада твазва ва яргъалди тир мурадрихъ ракъурзава.
2. ГъалатIар веревирд авун ва туькIуьр хъувун
Крар кьиле тефинин себебар веревирд авурла, инсандивай абурун сад-садахъ галаз авай алакъаяр дуьздал акъудиз жеда ва абур тикрар хъхьуникай къутармиш жеда. Месела, нагагь чирвилер бес туширвиляй бизнес кьиле тефейтIа, а кардин гъавурда акьуни кимивилер тамамар хъийиз алахъунал ва гележегда генани агалкьунар авай чалишмишвилерал гъида. Кардив икI эгечIуни хъсан ва пис терефар ахтармишна фикир авун мягькемариз уьмуьрдин ери хъсанариз куьмек гуда.
3. Сабурлувал ва гъавурда акьун мягькемарун
Гьар са дегишвили вахт ва къуват истемишзавайди аннамишуни умудар буш акъатунал гуж акакьуниз куьмек гузва. Эгер зегьметди ва кIевиз акъвазуни фад ва я геж нетижа гудайди инсандин рикIел алатIа, адак секинсузвал ва къалабулух тIимил жеда. Ида гьакI чарабурун гъалатIрин гъавурда акьазни куьмек гузва.
4. Гележегда жедай крар виликамаз лугьун
Инсанди вичин крарин нетижаяр ахтармишуни адаз яргъал муьгьлетдин стратегияр туькIуьриз ва гуьзлемиш тавур месэлайрикай къутармиш жез ва я абуруз гьазур жез куьмек гуда. И къайда уьмуьрдин вири хилера менфятлу я: кIвалахда, бизнесда ва гьатта хсуси уьмуьрдани.
5. Иман ва руьгьдин гьакъиндай хкаж хьун мягькемарун
Диндин манада себебринни нетижайрин алакъайрин гъавурда акьуни гьар са имтигьандиз мана авайди ва руьгьдин гьакъиндай хкаж жезвайди аннамишиз инсандиз куьмек гузва. Ида сабур, шукур авун ва кьиле физвай вакъиайра Аллагьдин ﷻ къараррин арифдарвал аннамишун мягькемарзава.
Куьне садра кьванни фикир авурди яни, гьикI куьне виликдай хкягъай крари куьн исятда авай гьал арадал гъанатIа? ГьикI себебринни нетижайрин алакъаяр аннамишуни квез гележегда къарарар кьабулиз куьмек гудатIа?
