Экстремизм гьина башламишзава?
Экстремизм гьина башламишзава?
Чи Кеферпатан Кавказдин регион кьадардилай артух четинди ва бязи чкайра сад-садав кьан тийидайди я. Азияни Европа кикIанвай, стратегиядин важиблу чкадал алаз, чун гуя барутдин челегдал ва я кIвалахзавай вулкандал ала. Мус хьайитIани са затI хъиткьинун мумкин я – чаз чара тир идеология ва я къецяй гъанвай яшайишдин «къайда». Виш йисарин къене чи гьал гьахьтинди я. За ерли артух шит ийизвач.
Ингье, месела. Дагъустанда авай террористрин бандподполье михьиз терг авунва, тамара (саки) са касни ацукьнавач, амма им экстремизм терг авунва лагьай чIал яни кьван? Экстремизм лагьайтIа, малум тирвал терроризмдин идеологема, адан асул тир механизм, инанмишвилин гиг я.
Инсанди гьар жуьредин гьалариз килигна теракт тавунни мумкин я, амма ида ам къанунрал амал ийизвай инсан я лугьузвани мегер? Заминвал (гарантия) авани кьван, террористрин ксанвай ячейкадай ам гужлуз кар ийидай, «ксун тавунвай» ячейкадиз фидач лагьай?
Гаф атай чкадал лугьун хьи, ксанвай ячейкаяр чаз виликдай хьиз ама, желб авун (вербовка) са чIавузни акъвазайди туш – я 2012-йисуз, я 2022-йисуз. Желб авун – ингье экстремизм башламишзавай чка.
Желб авун, гьайиф хьи, вахтунихъ галаз санал физва ва ара датIуз дегиш жезва. Желб авунин кардал машгъулбур гьакIан гада-гуьдуьяр туш, абур махсус гьазурнавай чIехи дережадин пешекарар я. Гьакъикъатда лагьайтIа, абур алай девирдин спецназ, руьгьер кьадай гъуьрчехъанар я.
Виринра Интернет ва информационный технологияр чукIуни абурун кIвалаз анжах кьезиларзава. Куьне къимет це, 1997-йисуз экстремистрин ихтиярда анжах 12 онлайн-площадка авай, цIуд йис идалай вилик лагьайтIа – 50 000 интернет-ресурс. КичIе жедай рекъемар я, дуьз тушни мегер? Чи жегьилар а экстремистрин чилина гьат тавурай.
«Желб ийизвай кас гьикI чир жеда кьван?» - хабар кьун мумкин я куьне. Жув ва жуван аялар абурун пропагандадикай гьикI хуьда? И кар патал са шумуд регьят, амма лап нетижалу къайда кьиле тухвана кIанда. Им пуд «-мир»-дин къайда я:
1. Интернетдай таниш жемир.
2. Таниш туширбур жуван уьмуьрдиз ахъаймир.
3. Шаклу инсанривай диндин тарсар къачумир.
Ибурулай гъейри, рикIел хуьн лазим я хьи, желб ийизвай касди гьамиша вичин «гъуьрчен» уьмуьрда чка кьаз алахъзава, яни гафуналди ва я пулуналди куьмек гуз. Ада чи патарив гвайбур вири душманар хьиз ва чун чIур хьанвай инсанрин арада яшамиш жезвайди хьиз къалурда. Гила виридалайни кар алайди – вун хкянавайди я, вун кьетIенди я, вуна авуна кIанда. Экстремистрин машинди лап къадим девиррилай гьакI икI кIвалахзава. Желб ийидай къайдаяр дегиш жезва, вахтар дегиш жезва, амма абурун мурад дегиш жезвач – пропаганда раиж авун. Пропаганда галачиз экстремизм авач, экстремизм галачиз – терроризм.
Жегьилриз экстремизмдин хаталувиликай насигьатар авунин важиблувиликай Дагъустанда терроризмдиз акси кIвалах тухузвай комиссидин экспертный советдин регьбер Мухумагазиев Газимугьаммада лагьана: «Эхиримжи йисара неинки институтрин, гьакI колледжрин студентарни кваз эктремизмдин рекье гьатзавай дуьшуьшар дуьздал акъатзава. Яни гьатта аялрин кьилерани экстремизмдин фикирар гьатзава. Чи фикирдалди и кIвалахдин себеб интернетда кьиле физвай чIуру эвер гун я. Алай аямда жегьилри интернетдай 70% кьван чирвилер къачузва ва гьа чирвилерин бинедаллаз абурун уьмуьрдиз килигунин тегьерни ибарат жезва».
