Къуни-къуншивал
Исламда «къунши» гафунихъ умуми мана ава, ам мусурманриз ва динсузриз, хъсан ксариз ва гунагькарриз, дустариз ва душманриз, мукьва-кьилийриз ва яргъал ксариз талукь я. Къуншияр пуд патал пай жезва. Исламди вири къуншийрихъ галаз хъсан алакъаяр хуьх лугьузватIани, эгер къунши мусурман ва я муьва-кьили, гьахълу кас ва я дуст яз хьайитIа, и ерияр авай къунши виридалайни вилик гьуьрмет авуниз лайихлу я.
Алимри лугьузва: эгер ви къунши мусурман ва мукьва-кьили яз хьайитIа, ви гьакъиндай адахъ пуд ихтияр жеда - къуншивилин, мукьвавилин ва Исламдал гьалтайла сад хьунин, яни мусурманвилин.
Эгер къунши мусурман яз хьайитIа, адаз кьве ихтияр жеда - къуншивилин ва мусурманвилин.
Эгер къунши мусурман туштIа, адаз са ихтияр жеда – анжах къуншивилин ихтияр.
Къуншияр тек са къвалав яшамиш жезвайбуруз лугьузвайди туш, элкъвена яхцIур кIвале яшамиш жезвайбур вири къуншияр яз гьисабзава. Ка`б ибн Малика ахъайна: «Пайгъамбардин ﷺ патав са кас атана ва лагьана: «Зун са магьледа яшамиш жезва, ана заз виридалайни гзаф зарар лап мукьвал тир къуншидикай ава». Ахпа Аллагьдин Пайгъамбарди ﷺ Абу Бакр, Умар ва Али мискIиндиз ракъурна. Абурув ада ракIарал акъвазна икI лугьуз туна: «Гьакъикъатда, яхцIур кIвал - къуншияр я, вичикай къунши бейкеф авур кас Женнетдиз фидач».
Аллагь Таалади чаз Къуръанда къуншийрихъ галаз хъсан алкъайра хьун эмирзава. Ада лагьана (мана): «Куьне ширк гъун тавуна Аллагьдиз ибадат ая, диде-бубадиз, мукьва-кьилийриз, етимриз ва къуншийриз гьуьрмет ая» («ан-Нисаъ» сура, 36- аят).
Дугъриданни, къуншидиз гьурметун ва адахъ галаз хъсан алакъайра хьун - мусурмандихъ тамам иман хьунин лишан я. Абу Шурайгь аль-Адавая лагьана: «Пайгъамбарди ﷺ: «Аллагьдихъ ва Къияматдин йикъахъ инанмиш касди вичин къуншидиз гьуьрметрай», - лугьудайла, зи вилер ва япар шагьидар я».
Аллагь Тааладин эмирдалди Жабраил малаикди мукьвал-мукьвал Пайгъамбардиз ﷺ къуншидиз гьуьрметунин веси ийидай, а кардикай гьадисдани лугьузва. Ибн Умара Пайгъамбардин ﷺ гафар гъизва: «Жабраил малаикди акъваз тавуна заз къуншидиз гьуьрметуникай веси ийидайла, заз ада къуншидикай лап варис ийидайди хьиз авай».
Къуншидиз гьуьрметун, им адахъ галаз хъсан алакъаяр хуьн, салам гун, дарда авай чIавуз куьмек гун ва адаз гьич са жуьрединни зиянар тагун я. Ибн Гьажара лагьана: «Гьелбетда, пис къуншидихъни хъсан къуншидихъ галаз тухузвай алакъаяр сад жедач, гьикI хьайитIани чна виридаз гьуьрметна ва хийир-дуьа авуна кIанда».
Бязи гьадисра Пайгъамбарди ﷺ къуншийрин алакъайрикай галай-галайвал лугьузва. Муаз ибн Джабала Пайгъамбардивай ﷺ хабар кьурла: «Къуншидиз къуншидин вилик гьихьтин буржи ава?» - ада жаваб гана: «Эгер ада вавай бурж тIалабайтIа, адав бурж вице, куьмекдиз эверайтIа, гьай лагь, азарлу хьайитIа, патав алад, кесиб хьайитIа, куьмек це, адахъ шадвал хьайила, мубарак ая, бедбахтвал атайтIа, башсагълугъвал це, ам кьейитIа, эхиримжи рекье тур, адан кIвалелай, адаз гьава дар ва зиян тежедайвал, кьакьан дарамат эцигмир ва икI мад».
Са сеферда Ибн Умара хеб тукIвазвай, адан хцини ам алажзавай. Инал табиинрикай тир Мужагьид алаз хьана. Ада са шумуд сеферда вичин хциз тикрарна: «Куьтягьнамазди чувуд къуншидиз са тике як твах». «Заз ван хьана буба, вуна и гафар вучиз мукьвал-мукьвал тикрарзава», - суал вугана хци. Адаз Ибн Умара икI лагьана: «Я хва! Пайгъамбарди ﷺ мукьвал-мукьвал къуни-къуншивал веси ийиз акурла, зун зи къуншийрикай варисар ийиз гьазур тир».
Къунши гишила аваз жув тухзавай кас Пайгъамбарди ﷺ гьакъикъи динэгьлидай кьазвач. Ибн Зубаира Пайгъамбардивай ﷺ ван хьайи гафар ахъайна: «Къунши гишила авай чIавуз, вич тухди Аллагьдихъ ﷻ инанмиш кас туш. Аллагьдин Пайгъамбарди ﷺ Абу Зарраз лагьана: «Я Абу Зарр, вуна як ргадай чIавуз, яд гзаф ягъ ва адакай къуншидизни це».
Къуншидиз зиян гун дин зайифаруниз авудзавай гунагь я. Аллагьдин Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Аллагьдал кьин хьуй, инанмиш кас туш, Аллагьдал кьин хьуй, инанмиш кас туш, Аллагьдал кьин хьуй, инанмиш кас туш». «Я Аллагьдин Пайгъамбар ﷺ, ам вуж я?» - хабар кьуна асгьабри. Ада жаваб гана: «Вичикай къуншийриз хаталувал авай кас».
