Иманди дуьзвал истемишзава

Бисмиллягьи-ррагьмани-ррагьим. Вири тарифар Аллагь Тааладиз, салат ва салам Мугьаммад Пайгъамбардиз ﷺ, адан хизандиз ва асгьабриз.

Ибадатда рикIин сидкьидай туширвиликай гьикI къутармиш жеда? Чи крара чун кьве чин алайбур тахьун патал гьикьван алахъзава? Дуьз рехъ гьикI кьада? Ихьтин суалар чи уьмуьрда мукьвал-мукьвал арадал къвезва. Абуру зазни фадлай секинвал гузвачир. За гзаф гагьди фикирна, гьикI абур чал виридал агакьардатIа лугьуз ва кхьин кьетIна, вич халис мусурмандин къаматдихъ галаз кьадайвал тухуз алахъзавай касдивай вичин фикирар ва крар веревирд ийиз жедайвал. Чакай гьар садаз вахт-вахтунилай жуван гьалдин патахъай фикирдик акатун лап важиблу я.

Уьмуьр хъсанарун патал ва чаз эмирнавай къайдайрихъ галаз кьадайвал авун патал, жуваз ихьтин регьят тушир суалар гун герек я.

1. Вун мусурман яни?

Шаксуз, суалдин асул манадин гъавурда акьазвай гьар са касди рикIяй Аллагь Тааладиз шукур ийиз жаваб гуда: «Альгьамдулиллагь!» («Шукур хьуй Аллагьдиз!»). Шукур хьуй Аллагьдиз ﷻ, Ада мусурман гьихьтин дережадиз лайихлу хьун мумкин ятIа, иман гъанвайдан ва имансуздин арада гьихьтин тафаватвал аватIа, иман гъанвайдаз гьихьтин хъсанвилер аватIа ва имансуздин гьал гьикI жедатIа, чун гъавурда тунай. Мад сеферда шад жен: «Вири шукур алемрин Раббидиз ﷻ, Ада чакай мусурманар авур!»

Амма и гафар гьакI лугьун без жезвани? «Мусурман» гаф «Аллагьдиз ﷻ муьтIуьгъ хьайиди» лагьай чIал тирдакай куьне фикир авурди яни?

Мусурман – им вичел Аллагь Тааладин эмирар тамамарун къачунвай инсан я ва ам муьтIуьгъ хьанвайдан къаматдихъ галаз кьун лазим я.

2. Халис мусурман гьихьтинди хьун лазим я? Вун мусурман яни?

И суалдиз жаваб гун патал, вич мусурман яз гьисабзавай ва я вич Исламдиз талукь ийизвай гьар са касди вич гьикьван кьадарда ахьтинди ятIа, ада вичин иман краралди ва Исламдин эмирриз табий хьуналди мягькемарзавани, къимет гун лазим я.

Чна са жерге суалар гьазурна, абуруз жаваб гайила куьн гъавурда акьада, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьай мусурмандин къаматдихъ галаз куьн гьикьван кьазватIа.

Гьакъикъи мусурман – им вичин уьмуьр а саягъда туькIуьрзавай инсан я хьи, вири шейэрин патахъай ихтиярар ва везифаяр тамамардайвал: Аллагьдин ﷻ, жуван, жуван хизандин ва санлай къачурла маса мусурманрин.

Имам аль-Хаттабиди кхьена хьи, гьакъикъи мусурман ам я, нивай АллагьТааладин вилик ва мусурманрин вилик тамамарзавай везифаяр сад ийиз хьанатIа. Гьадисда лугьузва: «Мусурман мусурмандиз стха я. Ада адаз азият гудач, куьмек авачиз тадач ва ам четин гьалдиз аватдайвал ийидач» (Муслим).

Мусурман – им Аллагьдихъ ﷻ ва Адан Пайгъамбардихъ ﷺ инанмиш хьанвай, Исламдин эмирар кьиле тухузвай ва адан куьмекдалди виче кIевиз чка кьунвай вичин нефсинин кIеви гьевесрин кьилел залпанд гьалай инсан я.

Ада вичин къарарра, къутармишвал ва бахт Аллагьдин ﷻ эмирриз табий хьуна авайди аннамишнава, акьулдал амал ийизва. Ам гьакIни мукьвал-мукьвал Аллагьдиз ﷻ зикир ийизвай ва вичяй анжах хъсанвал акъатзавай иман гъанвай кас я. Ам вичиз хьана кIанзавай кар вичин стхадизни хьана кIанзавай инсан я.

Гьелбетда, гьар са мусурманди вич рикIин сидкьидай Аллагьдихъ ﷻ инанмиш я ва вич халис мусурман я лугьуда. Амма халис мусурмандихъ ва я Пайгъамбарди ﷺ ва адан асгьабри гьахьтинди яз гьисабзавайдахъ гьихьтин ерияр хьун лазим ятIа, вирида фикирзавач. Чун мусурманар я лугьудайла, чна чи хиве зурба жавабдарвал твазва, сифте нубатда Халикьдин ﷻ вилик. ГьакIни – жуван краралди, гафаралди, жув тухунин къайдадалди ва яшайишдин тегьердалди – Ислам хуьнин ва раиж авунин карда жемятдин арада чIехи чка кьазва, иллаки гзаф пай агьалияр мусурманар тушир чкада.

Имам аль-Гъазалиди «Я зи хва» ктабда кхьизва хьи, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Жува-жуваз гьахъ гьисаб ая, квевай гьахъ-гьисаб истемишдалди; жуван крар алцума, абур алцумдалди».

Гьавиляй квевай тIалабиз кIанзава, зи стхаяр ва вахар, ихьтин суалриз жаваб гана, жув ахтармишун. Абуруз жаваб гудайла, жуваз ноль процентдилай виш процентдал кьван къимет це. ГьакI куьн гъавурда акьада, куьн гьикьван дуьз мусурман ятIа ва ахъайнавай затIар тамамариз хъжеда.

Али ибн Абу ТIалиба лагьана: «Ни, къуватар эциг тавуна, мураддив агакьда лагьана фикирзаватIа, ам – буш хиялар ийидайди я».

Гьасан аль-Басриди къейд авуна: «Са карни тийиз Женнет кIан хьун – гунагьрикай са гунагь я».

Аллагьдин Расулди ﷺ лугьудай: «Зирек касди вич ва вичин крар кьиникьилай гуьгъуьниз жезвай крариз бахш ийида. Ахмакьда вичин назриз рехъ гуда ва Аллагь Таалади адан Женнетдикай тир буш рикIин хиялар кьилиз акъудуникай фикирда».

Бес чун гьар юкъуз са камунин кьванни вилик фин лазим тушни, гьикьван чун мусурманар ятIа, фикир авун герек тушни?

3. Куьне гьикI фикирзава, куьн шумуд процентдин гьакъикъи мусурман я?

4. Куь иман – им гьакI мецелай къвезвай гафар яни, я тахьайтIа куьне ам краралди мягькемарзавани?

Куьн Аллагьди ﷻ куь хиве тунвай ферзер чириз алахъзавани, яни: шагьада, капI, сив хуьн, закат ва гьаж. Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Ислам вад дестекдал бинеламиш хьанва: Аллагьдилай гъейри ибадат авуниз лайихлу тир худа авачирдан ва Мугьаммад – Аллагьдин Расул тирдан шагьидвал авун; капI авун; закат гун; гьаж авун; Рамазан вацра сив хуьн» (Аль-Бухари, Муслим).

5. Куьне и везифайрин вири куьлуь-шуьлуьяр чирнани, месела: шагьададин мана ва я кпIунин, сив хуьнин дестекар (арканар), закат гунин, гьаж авунин шартIар? Квез чизвани гьихьтин крари капI чIурзаватIа, гьихьтинбуру адан суваб артухарзаватIа ва гьихьтинбуру адакай магьрум ийизватIа ва икI мад?

6. Азанди кпlунал эвер гайила квез шад жезвани?

Квез куьн гьикьван кпIунин вахт алукьунал вил алаз акъвазна жагъизва, ам мискIинда, жемятдихъ галай ийидайвал? Жемятдихъ галаз кпIар авун куьне четин яз гьисабзавани?

Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Эгер абуруз жемятдихъ галаз йифен ва экуьнин кпIара иштиракзавайбуруз гьикьван суваб жезватIа чизвайтIа, абур а кпIар ийиз гьикI авуртIани мискIиндиз фидай, гьатта аниз хур галчIуриз фидайвал хьанайтIани!» (Аль-Бухари).

Гьадисда мад лугьузва: «Жемятдин капI кьилди ийизвай кпIунилай къанни ирид сеферда артух я» (Аль-Бухари). Ахъайзава хьи, Умаран хва Абдуллагь месин жемятдин кпIунал мискIиндиз агакьнач. И тахсир дуьзар хъувун патал, а йифиз ада пакамалди кпIар авуна.

7. Гьикьван мукьвал-мукьвал куьне Аллагь ﷻ рикIел гъизва, зикир ийизва, вахт ибадат ийиз акъудзава? Куьн тагьажуд кпIунал къарагъзавани?

Куьне маса суннатдин кпIар ийизвани? Эгер ийизватIа, гьикьван гьакъисагъвилелди?

Аллагьди ﷻ Къуръанда лугьузва: «Эй, иман гьанвайбур! Аллагьдиз гзаф зикир ая ва экунахъни нянихъ Адалай тариф ая» («Аль-Агьзаб» сура, 41-42-аятар).

Имам аль-Къушайриди лагьана: «Вири михьи ерияр зикир себеб яз арадал къвезва. Зикир – Аллагь ﷻ чирунин рекье мягькем бине я. Садавайни Аллагь ﷻ чириз жедач, гьамиша зикир авунилай гъейри».

Аллагьди ﷻ лагьана: «Иман гъанвайбурун рикIер Аллагьдиз зикир авуналди секин жезва. Аллагьдиз зикир авуналди тушни бес иман гъанвайбурун рикIер секин жезвайди?» («Ар-Ра`д» сура, 28-аят).

8. Куьне вахтунда закат гузвани, мад са ферз тамамарна лугьуз, шадвал ийиз? Я тахьайтIа закат гудайла, мал-девлетдикай магьрум хьана лугьуз, гьайиф чIугвазвани? Эхирки, куьне закат гьич гузвани?

Закат гун – им Исламдин дестекрикай сад я, идан патахъай гзаф кьадар делилар ава, адан гъавурда твазвай.

Аллагьди ﷻ Къуръанда лугьузва: «КапI ая ва закат це» («Аль-Бакъара» сура, 43-аят). Ихьтин эмир Къуръанда къанни цIуд сефердилай гзаф тикрар жезва. Закат гун ферз тирдан патахъай Аллагьдин Расулдин ﷺ гзаф гьадисрани лагьанва. Имам ан-Нававиди лагьана: «Вири мусурманрин гаф сад хьуналди, закат гун ферз тирди инкар ийизвайди кафир я» («Шаргь Сагьигь Муслим»).

9. Рамазан варз алукьун гуьзлемишзавани ва ам хъфейла гьайиф чIугвазвани? Гьаж авун лазим тирдакай фикирзавани? А кар патал куьне вуч ийизва?

10. Куь краралди куьн вири ихтияр авай затIарихъ (гьалалдихъ) чалишмиш жезвани ва жезмай кьван вири къадагъа затIарихъай (гьарамдихъай) яргъа жезвани гафарани, крарани, гьатта фикиррани?

Гьадисда лагьанва: «Гьалал къазанмишун – гьар са мусурмандин буржи я». Маса гьадисда лугьузва: «Аферин адаз, нин кIвалахдин гьакъи михьи ятIа».

Кьатl ама.

Дагъустандин Муфтий, шейх Агьмад эфенди Абдулаев