Исламдин чирвилер ва абурун къиметлувал
1-сентябрдиз светский мектебра ва вузра хьиз, диндин медресайрани кIелунин йис башламиш хьанва. Чаз гьар садаз светский илимдин важиблувиликай хабар ава, гьакI хьайила чун светский вузриз гьахьиз чалишмиш жезва. Светский чирвилер дармандиз ухшар ава, абур азардиз килигна ишлемишна кIанда. Исламдин чирвилер лагьайтIа, незвай тIуьниз ухшар я, ам виридаз герек къвезва. Инсан патал Исламдин илим чир тахьунилай бедбахтвал авач. Авамвални еке кесибвал я.
Ислам - им кьве дуьньядани инсаният бахтлу хьун патал Аллагь Таалади къалурнавай рехъ я, амма чирвилер лагьайтIа – Исламдин руьгь я. Руьгь амачир беден чIур жедайвал, чирвилер тахьайтlа, Исламни чкIида. Чирвилер – им Исламдин руьгь ва диндин дестек я.
Чахъ галаз чи душманри тухузвай информациядин рекьяй дяве яракь гваз экъечIзавай дяведилайни зурба я. И дяведа душмандин хура акъвазиз жезвай тек са яракь Исламдин чирвилер я. Абурун куьмекдалди чаз Аллагь ﷻ ва Адаз ибадат ийидай къайда чир жезва, чавай гьалал ва гьарам чара ийиз жезва. Диндин илимди чаз Исламдин душманрикай гьикI къутармиш жедатIа, и дуьнья ва эхират гьакъикъат тирди ва абурун арада гьихьтин тафаватлувал аватIа чирзава.
Эгер квез куь аялар наркотикрик, ичкидик ва я гужлу гьевес кутадай къугъунрик акатиз, йифериз кIвализ хквен тийиз, чIуру крарик акатиз кичIезватIа, абур Исламдин медресайриз ва гьакI мискIиндин патав тешкилзавай диндин мектебриз ракъура. А чкайрай гузвай чирвилер Аллагь Тааладилай ва Адан Пайгъамбардилай ﷺ атанва. Гьахьтин тербияди инсан, гьакI чи жемят санлай, чIуру крарикай хуьда.
Диндал амал ийиз ихтияр гайидалай кьулухъ, чи жемятда чIуру крарни артух хьана лугьудай инсанарни ава. Кар ана ава хьи, дин ачухдиз пропаганда ийиз ихтияр гунихъ галаз сад хьиз чIуру крарни пропаганда ийидай мумкинвал хьана. Электронный ва чапдин СМИ-йри абур гьатта Исламдилай гзаф пропаганда ийизва. Мектебра аялар Исламдивай яргъа авун патал гьакимри (чиновникри) вири къуватар эцигзава. МискIинриз, медресайриз физвай ва гьакI Исламдин маса тешкилатра иштиракзавай жемятдин гьа са гъвечIи паюниз Исламди таъсир ийизвайди гьиссзава.
Чирвилерикай гьадисар
Аллагьдин Пайгъамбарди ﷺ чирвилер къачуниз гьихьтин фикир ганатIа гила килиг. Пайгъамбардин ﷺ и гьадис чаз без жезва: «Чирвилер къачуз чалишмиш хьун гьар са мусурмандин буржи я» (Тlабарани, Байгьакъи). Гзаф гьадисра Аллагьдин Расулди ﷺ чаз чирвилер къачуниз эвер гузва. Ингье абурукай са шумудан мана: «Аллагьдиз ﷻ са низ ятIани няметар гуз кIан хьайила, адаз чирвилер гузва (диндин гъавурда твазва)» (Бухари, Муслим).
«Эй инсанар, чирвилер абурухъ чалишмиш хьайи чIавуз арадал къвезвай затIар я» (Тlабарани).
«Чирвилер къачун патал кIваляй экъечIай касдиз Аллагьди ﷻ Женнетдин рехъ кьезиларда» (Муслим, Гьаким, Тирмизи).
«Гьакъикъатда, чирвилер къачузвай касдин кьилел, адал шадвиляй малаикрини чпин лувар ахъайда» (Тирмизи, Абу Давуд, Байгьакъи).
«Чирвилерин рекье кьейи кас Аллагь Таалади ахьтин дережадиз акъудда хьи, аданни пайгъамбаррин арада анжах са кIар амукьда» (Тlабарани).
«Чирвилерин гуьгъуьна хьун жуван гунагьрилай гъил къачун патал чалишмиш хьун лагьай чIал я (Тирмизи, Тlабарани).
«Чирвилерин рекье телеф хьайи кас шагьид яз рекьида» (Тlабарани, Баззар).
«Аллагь ﷻ рикIел гъунилай ва гьадахъ галаз алакъалу маса крарилай, гьакIни алимдилай, чирвилер къачузвай касдилай гъейри и дуьньядикай ва ана авай вири затIарикай гьич са хийирни авач» (Тирмизи, Байгьакъи, Ибну Мажагь).
«Илимдин са чIук чирна ва ам масабурузни чирай касдиз пудкъанни цIуд сиддикьдиз кьван сувабар жеда» (Дайлами). (Сиддикь – им пайгъамбаррилай алатайла, Аллагьдиз ﷻ виридалайни мукьва кас я).
«Аллагьдин ﷻ вилик чирвилер сувабдин кпIунилай, сив хуьнилай, гьаждилай ва Аллагьдин ﷻ рекье тухузвай жигьаддилай багьа я» (Тlабарани, Ибну Абдул Барри). ГьикI лагьайтIа, а ибадатар чирвилер галачиз тамамбур жезвач.
«Са сятина чирай илим са йифен къене авур ибадатдилай багьа я, са юкъуз чирай илим пуд вацра кьур (сувабдин) сиверилай багьа я» (Дайлами).
«Чирвилери вири нукьсанар кIевда, авамвили абур дуьздал акъудда» (Дайлами).
«Алимар – чилин чирагъар я, зи ва маса пайгъамбаррин ирс гвай ксар я» (Ибну Адийна).
СиратIал муькъвел ибадат ийизвай абидни (Аллагьдиз ﷻ акъваз тавуна ибадат ийизвай кас) алим гуьруьшмиш хьайи чIавуз абиддиз лугьуда: «Гьахь Женнетдиз, лезет хкуд, им ваз вуна авур ибадатдай я». Алимдиз лугьуда: «Вун акъваз садра, вавай нин патахъай кlандатlа шафаат ийиз жеда, ам кьабулни ийида». Гьа юкъуз алимар пайгъамбарриз ухшар жеда (яни алимрини пайгъамбарри хьиз инсанрин тереф хуьда)» (Абу Шайх ва Дайлами).
Аллагь Таалади пак тир Къуръанда лагьана (мана): «Тийижирбур чидайбурув гекъигиз жедани мегер?» («Аз-Зумар» сура, 9-аят). Аллагьди ﷻ эхиратда муъминар виниз акъудда, амма чирвилер гайибур са шумуд дережадин виниз акъудда («аль-Мужадила» сура, 11-аят).
Ибн Аббаса эхиримжи аятдиз ихьтин баян гузва: «Алимрин дережа жергедин мусурманрилай ирид виш дережадин виниз я. Гьар са дережадин арада вад виш йисан кIвачи-кIвачи къекъведай рехъ ава».
Пак тир Къуръандани чирвилерин винизвилин гьакъиндай шагьидвалзавай гзаф сураяр ава.
Бухаридини Муслима гъизвай гьакъикъи гьадисрикай сада Аллагьдин Пайгъамбарди ﷺ лугьузва: «За гваз атанвай рехъ ва чирвилер булвилелди къвазвай марфадихъ галаз гекъигиз жеда. Марф мублагь хъуьтуьл чилерал къун мумкин я, ана къалин къацу векь экъечIда; марф битав хьанвай чилерал къвада, ахьтин чкайра ятар кIватI жеда, инсанриз, гьайванриз абурукай хийирни жеда; марф къумлух чуьллерал къвада, гьа вахтунда ам къумадай кужум хьана фида, ахьтин чкайра векь-кьални жедач…Чна сифте лагьай бегьерлу чилиз Аллагьдин ﷻ дин чирайбур, Аллагьди ﷻ чирвилер гайибур, илимар чирайбур тешпигь я. Бегьер гъин тийизвай чилиз за гъанвай гьахълу рехъ патал гьич кьилни хкаж тавурбур акатзава».
Абу Зара гъанвай гьакъикъи гьадис ава. Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Чирвилер къачу, вучиз лагьайтIа абур Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьун лагьай чIал я, чирвилерихъ чалишмиш хьун – ибадат, абур веревирд авун – тасбигь, суалар гун – жигьад, чирвилер авачирдаз абур гун – садакьа, чирвилер лап лайихлу касдиз гун – Аллагьдиз ﷻ мукьва ийизвай рехъ я. Чирвилери гьарамни гьалал сад-садавай чара ийиз куьмек гузва. Чирвилер Женнетдиз тухудай рекье нур гузвай чирагъ, кьилди авайдаз машгъулат, гъурбатда авайдаз дуст, душманрихъ галаз рахадайла ви яракь ва дустарин арада вун безетмишзавай шей я.
Аллагь Таалади са бязибур чирвилералди вини дережадиз акъудзава ва абур хъсан крарин кьиле эцигзава, инсанри а ксарилай чешне къачузва, абурун насигьатрихъ яб акалзава, малаикри абурухъ галаз дуствал кьаз гьерекатзава ва абур чпин луварик кутазва, гьашаратри, це авай балугъри, чилин винел алай гьайванри, гьакI кIвалин гьайванрини кваз Аллагьдивай ﷻ адан гунагьрилай гъил къачун тIалабзава, вучиз лагьайтIа чирвилери рикIерал чан хкизва ва мичIи чкадиз нур чукIурзава. Чирвилери Аллагьдин ﷻ лукI хъсан ксарин дережадиз акъудзава. Илимдикай фикирар авун сив хуьнихъ галаз, ксун тавуна йиф ибадатда акъудунихъ галаз гекъигзава. Чирвилералди мукьва-кьилийрин араяр мягькем жезва, чирвилерин куьмекдалди хъсанди писдавай чара ийиз жезва. Абур хъсан крарин кьиле ава, гьикI лагьайтIа, крар чирвилерин гуьгъуьналлаз физва. Хъсан ксариз абур гузва ва пис ксар абурукай магьрум ийизва».
Важиблу чирвилер
Илимдин ихьтин лайихлувилерикай ва абурукай авай хийирдикай чир хьайидалай гуьгъуьниз мусурмандивай чирвилер къачуз чалишмиш тахьана акъвазиз женни мегер?! Ша чун чи аялри ва хтулри Исламдин рекьяй чирвилер къачунин къайгъуда жен! Исламдин рекьяй чирвилер къачун ва чпин аялризни абур чирун гьар са мусурмандин буржи я. Ихьтин чарасуз чирвилерик акатзава: Имандин ругуд шартI; Исламдин вад шартI; игьсан (тасаввуф) чир хьун; келима шагьадатдин мана чир хьун; сив хуьнин ва кпIунин арканар (чарасуз авуна кIанзавай крар) ва шурутIар (шартIар) чир хьун; закатдикай ва гьаждикай чирвилер (абур ферз хьанватlа); Аллагьдин ﷻ ерийрикай (сифетрикай) чирвилер; Аллагьдин ﷻ малаикрихъ инанмиш хьуникай чирвилер; Къуръанда ва гьадисра тIварар кьунвай малаикрин ва пайгъамбаррин тIварар чир хьун; пайгъамбаррин сифетар чир хьун; Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ диде-бубдин, аялрин ва папарин тIварар чир хьун; Къияматдин йикъахъ инанмиш хьун патал герек чирвилер; инсанрин арада авай гунагь крар чир хьун; мецин, вилерин, япарин, гъилерин, кIвачерин, руфунин, гьаяйрин гунагьар чир хьун, абур гунагь крарикай хуьн. И чарасуз тир чирвилер къачун мусурмандин буржи я, лазим хьайитlа Китайдизни фена ва я гьаж авун патал герек къвезвай кьван пулни гана абур чирна кIанда.
Идалай артух къачузвай чирвилерикай рахайтIа, инсандиз гьикьван артух чирвилер хьайитIа, гьакьван адан иман мягькем ва акьул тамам жеда.
Акьул патал чирвилер къачун ичIи жибин пулунив ацIуруниз ухшар я; инсан патал чирвилер – им балугъ патал яд хьиз я. Имам Гъазалиди кхьизвайвал, чирвилери инсан гьайвандилай виниз акъудзава.
