Диндарвал

Диндин эмирар кьиле тухунин карда акьалтIай дикъетлувал (диндарвал), мусурмандин къиметлу къилихрикай сад я.

АкьалтIай дикъетлувилин асул мана (вара)

Квез чир хьухь хьи, диндарвал ва я диндин эмирар кьиле тухунин карда акьалтIай дикъетлувал шак алай (шубгьа) крар кьабул тавуникай ибарат я. Динда шак алай кар – им вич ихтияр авани ва я къадагъа яни ачухвал авачир ва вичин гьакъикъи асул мана эхирдал кьван ачух тушир кар я.

Динда акьалтIай дикъетлувилин метлеблувиликай Абу аль-Гьасанан руьгьдин муаллимдин гафара лагьанва: «Жуван рикI дуьньядихъ ялуникай, дишегьлияр кIан хьуникай, кIеви гьевесриз рехъ гуникай хуьх. Вири и крара Аллагь Таалади ваз ганвай паюнал рази хьухь. Эгер ваз абур Аллагь ﷻ рази жедай рекьелди жагъанватIа, Адаз шукур малумара. Амма нагагь Халикьдиз ﷻ ажугъ гъун мумкин тир рекьелди къачунваз хьайитIа, сабурлувилелди ам кьабул тавуна тур». Аллагьдихъ ﷻ кIанивал хьун – им вичел вири няметар элкъвезвай гиг (ось) хьиз я. А няметар хуьзвай къеле кьуд ери я: гьакъикъи диндарвал, хъсан ният, крара рикIин сидкьивал ва диндин илимдихъ галаз дуствал авун. Амма ви и кьуд кьетIенвал тамамбур жедач, эгер вуна муъмин диндин стхадихъ ва я хъсан рехъ къалурзавай шейхдихъ галаз алакъа хуьн тийиз хьайитIа.

Мукъаят хьухь ва мад сеферда мукъаят хьухь инсанривай дуьньядин няметар къачуз, Шариатди ачухдиз ихтияр ганвай шейэрилай гъейри. Мукъаят хьухь ва мад сеферда мукъаят хьухь дуьньядин няметрикай а затIунал гъил яргъи ийиз, вуч къазияр къадагъа тир рекьелди къачуз вердиш хьанватIа. Иблисди абуруз къизилдалди кIевнавай нежес ва шекер кIвахнавай агъу гуьрчегарзава. Шекердин дад галай вичикди рекьидай агъу хъун ва къизил хьиз аквадай такIан къведай нежес хкягъун – са затIунин гъавурдани авачир ахмакьди ийидай кар я.

Гьакъикъатда, и дуьньядин девлетар гьич са затIни тушир кьван тIимил я. Дуьньядин девлетрин чIехи пай амач, амайди адан лап гъвечIи пай я, амни чIур хьанва. Аллагь Таалади лагьана (мана): «Гьамишалугъ уьмуьр хъсан я ва ам куьтягь жедач» («Аль-Аля» сура, 17-аят). Адан вахт даим, эхир авачирди я.

Са шейхди буржуниз са тIимил пул къачунвай муьруьддиз лагьана: «Я зи хва, эгер вун Аллагь Тааладин рекьел алаз хьайитIа, ваз инсанвал, викIегьвал ва жуьрэтлувал хьун чарасуз шартI тирди суфизмдин терефдаррин фикир сад хьанва. Амма вуна алчахвал, кичIевал ва ажузвал хъсан яз гьисабна. Вун жуьрэтлувилин къиметдин гъавурда акьунач. Вуна алчахвилел гъидай кар авуна. Ваз флан касдивай пул къачуз гьикI регъуь хьанач?! Ваз чизва хьи, савкьватар кьабул тавун михьи Шариатди хъсан яз гьисабзавачтIани, чеб кьабул тавун кутуг тавунвай ва кьабул тавуна тежедай куьлуь шейэрилай гъейри, за абур кьабулзавач! Гьатта гьа чIавузни жезмай кьван тIимилдал хьайитIани за абур эвез хъийизва. Вуна михьиз регъуьвилин шаршав алудна, ваз алчах инсанрихъай регъуь хьанач.

Я зи хва, инсанрин гъиле авай затIар кьабул тавуна ва абурухъай элкъвена, суван яц хьиз хьун за хъсан яз гьисабзава. Гьатта эгер дуьньядин вири девлетар сад авуртIани, вич Аллагь Тааладиз ветIрен луван заланвиликни квачир дуьньядин мал-девлет язухдай гудай кIус хьиз инсанривай къачузвай цIегьрез заз ухшар жез кIанзавач».

Ибрагьим ибн Адгьама лагьана: «Жуван ризкьи Шариатди ихтияр ганвай рекьелди къазанмиша. А чIавуз ваз юкъуз алава сивер хуьнин ва йифера ибадат ийиз ксун тавунин лазимвал жедач».

Диндарвили Аллагьдин ﷻ няметар ишлемишуникай къерех ийизвач

Халис диндарвал Аллагь Тааладин няметрикай лезет хкудунихъ галаз санал кьадайвал ийиз жезва. Диндарвал – им анжах къадагъа тир ва нагьакьан крарикай жув хуьн я. Алимри лагьана: «Муьруьддин кар – им къадагъа тир ва шак алай затIарикай жув хуьн я, ибурун виридан даях лагьайтIа – тIуьна акьалтIай дикъетлувал вилив хуьн. Нагагь гьалал тIуьн незвай касдиз гунагь ийиз кIан хьайитIа, адавай ам ийиз жедач. ГьикI эгер гьарам тIуьн незвай касдиз Аллагьдиз ﷻ ибадат авунал машгъул жез кIан хьайитIа, адавай а кар жедачтIа».

Фикир гун лазим я хьи, ихтияр авай затIар тун диндарвилик акатзавач. Гьадисда лугьузва: «Са касди ракъиник акъвазна сив хуьда лагьана незуьр авуна. Аллагьдин Расулди ﷺ адаз сериндик фена ацукьна вичин сив акьалтIарун буйругъна». Пайгъамбарди ﷺ адаз Аллагьдиз ﷻ ийизвай ибадат акьалтIарун ва ибадатдик акат тийизвай кар хиве кьун тавун буйругъна. Агь, эгер диндарвал кьиле тухузвайди ихтияр авай затI кьабул тавуналди михьи яз ва саламат яз амукьзавайтIа! Гьайиф, аксина, адакай гунагькар жезва, вучиз лагьайтIа ада Шариатдик акат тийизвай шейэр адак кутазва. Ам са затI маса затIунилай вине авайдахъ инанмиш я, амма ам ягъалмишвал я – Шариатдин къарар кьве затIунизни сад я.

Пайгъамбардиз ﷺ виртIедал гьазурнавай ширинлухар, як, иллаки жендекдин вилик пай (кIул) кIандай, адаз циз хурмаярни кишмишар вегьена хъвадай затI гьазурдай, ада миск ишлемишдай.

Диндарвиликай гуьрчег гафар

1. Алимрикай сада лагьана: «Диндарвал (вара) – им шак алай затIар кьабул тавун я».
2. ГьакIни лагьанва: «Ачух тир диндарвал – им инсанди ийизвай гьар са юзун анжах Аллагь ﷻ патал авун я. Дуьздал алачир диндарвал лагьайтIа – им ви рикIиз Аллагь Тааладилай гъейри са затIни гьахь тавун я».
3. Суфьян ас-Савриди лагьана: «Заз диндарвал кьиле тухунилай регьят са карни акунач: лап жизви шак аваз хьайитIани, вуна а кар тазва».
4. «Диндарвал – им жуван мез тариф авуникай ва туьгьмет авуникай хуьн я».
5. «Динда кьилинди вуч я?» - лагьана диндин са алимдивай хабар кьурла, ада лагьана: «Диндарвал». Ахпа адавай: «Динда бедбахтвал вуч я?» - лагьана жузайла, ада жаваб гана: «Дуьньядихъ къанихвал».
6. ГьакIни лагьанва: «Аллагь Таалади Муса пайгъамбардиз вагьйу ракъурна: «ЛукIар Заз мукьва хьуниз куьмек гузвай виридалайни хъсан затIар диндарвал ва дуьньядихъай элкъуьн я».
7. Абуль-Фаварис аль-Кирманиди лагьана: «Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьунин лишан диндарвал я, диндарвилин лишан лагьайтIа – шак алай крар тавун».
8. ГьакIни лагьанва: «Табдикай, хаинвиликай ва масадакай пис гафар лугьуникай яргъа хьухь ва ахпа квез вуч кIантIани ая».
9. Адалатлубуру лагьана: «Ни гьарам акурла вилер агъуз авунатIа, шаклу крар авуникай нефс хвенатIа, вичин къенепатан алем гьамиша Аллагьдихъ ﷻ элкъуьнай ацIурнатIа, винел пад лагьайтIа – Пайгъамбардин ﷺ Суннадай финай, вич анжах гьалал ризкьи нез вердишарнатIа, ам фагьумлувили ва рикIиз хабар хьуни алдатмишдач».
10. Шакъикъа лугьудай: «Инсандин ахлакьдин виридалайни лайихлу ерияр кьуд я: хъел атайла хъуьтуьлвал авун, кесибвиле жумартлу хьун, вири гьалара дуьзвал авун ва кьилди авайла диндарвал кьиле тухун».
11. Диндин алимрикай сада лугьудай: «Инсандин диндарвал тамам жедач, та ада цIуд затI чарасузбур яз гьисабдалди: 1) мез туьгьмет авуникай хуьн; 2) масабурал хъуьруьнар авуникай жув хуьн; 3) са касдикай пис фикир тахьун; 4) гьарам акурла вилер агъуз авун; 5) ихтилатра дуьзвал хьун; 6) Аллагьдин ﷻ регьим аннамишун, жувал ва жуван гьунаррал шадвилелди гьейран тежедайвал; 7) жуван мал-девлет хъсан крариз харж авун, пис крариз ваъ; 8) такабурлу тахьун ва вич виниз кьун кIан тахьун; 9) ферз тир кпIар хуьн ва абур мусурманрин жемятдихъ галаз санал ийиз алахъун; 10) гьамиша ва са гафни алачиз Суннадин инсанрин рекьяй фин».

Вилик хьайи адалатлу ксарин диндарвилин чешнеяр

Агъадихъ вилик хьайи адалатлу ксари ахъаяй диндин эмирар кьиле тухунин карда диндарвиликай, акьалтIай дикъетлувиликай са шумуд кьиса гъида:

1. Агакьарнава: «Гьассан ибн Абу Саннан ярх хьана ксудачир, ада куьк хуьрекар недачир ва къайи яд хъвадачир».
2. Аль-Гьарис аль-Мухасибидин буба къадаритрин (абур Омеядрин халифатдин девирда пайда хьана, ам ягъалмиш хьанвай десте тир, абуру тестикьарзавай хьи, кьадар-кьисмет – им инсандин кар я, адан крар халкьзавайди Аллагь ﷻ ваъ, ам вич я) терефдар тир. Буба кьейила, аль-Гьариса ирс кьабул тавун диндарвал яз гьисабна, гьикI хьи адаз буба Суннадин инсанрин (агьлу сунна валь жамаа) инанмишвиле авачиз кьинин патахъай къурхувал авай. Вучиз лагьайтIа, гьадисдал бинелу яз, гьар жуьредин иман гвай инсанриз садакай садаз варисар жедач: «Кьве гьар жуьредин диндин векилриз садаз-садан ирс къвезвач».
3. Абу Али ад-Даккака ахъайна: «Эгер аль-Гьарис аль-Мухасибиди шаклу тIуьнал гъил яргъи авунайтIа, адан тупIарал алай ивидин дамарар зурзаз башламишдай. Са сеферда Жунайд аль-Багъдадиди вичин мукьвадан мехъерин тIуьникай аль-Гьарисаз хуьрек гъана. Амма Гьариса ам кьабулнач. Са шумуд йикъалай адаз фан кьурай кIусар гайила, ада абур тIуьна ва лагьана: «Куьне муьруьддиз тIуьн гудайла, ихьтинди гайитIа хъсан я».
4. Гьамдун аль-Кассара вичин дуст кьейила, адан патав гвай. Ам кьейидалай кьулухъ Гьамдуна чирагъ хкадарна. Патав гвайбуру лагьана: «Ихьтин дуьшуьшра лампада ягъ артухарзавайди я». И гафариз Гьамдуна икI лагьана: «Икьван чIавалди лампада авай ягъадин иеси гьам тир, гила ягъ адан варисрин хсусият хьанва».
5. Имам аш-Шаараниди лугьудай: «Чав незуьр ийиз туна чна къаравушриз чи хизанрин патав фидай ихтияр тагудайвал, гьатта эгер абур кIеви гьевесрикай магьрум авунвайтIани (яни хеси авунвайтIани)».

Вилик хьайи адалатлу ксари тIуьна, хъуна, парталра ва кIвалера кьадардилай артух харжияр акъуд тавун хкяна. ГьакI, мусурманрин халиф Умар ибн аль-ХатIтIаба вичин хциз санал гьар жуьредин кьве хуьрек тIуьн къадагъа ийизвай, эгер гишинвал кьин патал абурукай сад без жезвайтIа, ва лазимдалай вири артуханди паюн буйругъзавай.

Дагъустандин Муфтий, Шейх Агьмад эфенди Абдулаев