Пак Къуръандиз гьуьрмет авунин эдебар
эвел алатай нумрада
Къуръандиз ийизвай виридалайни чIехи гьуьрметсузвал яз гьисабиз жеда ахьтин инсанрин крар, ни урус ва маса чIалариз авунвай таржумайриз килигна, Къуръандин аятрин гьакъикъи мана гьич кьатIуз алахъ тавуна, абуруз чпин фикирдалди, асул гьакъикъатдиз фикир тагана гьакI винелай баян гуз алахъзаватIа.
Къуръандин мана дуьз тагуни инсанар ягъалмишвиле твазва ва ахьтин инсан, Къуръандиз табий хьунин ва а кардихъ масабуруз эвер гунин лап хъсан гафарихъ чуьнуьх хьана, гьакъикъатда лагьайтIа, Исламдиз акси яз экъечIзава, гьикI вагьабитри ва я Къуръандин таржумачийри ийизватIа. Ахьтин инсанрикай Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Ни чпин фикирдалди Къуръандиз баян гузватIа, къуй чпиз Жегьеннемдин цIа чка гьазуррай» (ат-Тирмизи, Абу Давуд ва ан-Насаи).
- Сив михьи тушиз Къуръан кIелун хъсан яз гьисаб тавуниз килигна, сивихъ яд гелкъуьрун ва сивак ишлемишун сунна яз гьисабзава.
Эгер Къуръан кIелдайла ара атIанваз хьайитIа, мад кIелунив эгечI хъийидалди, «А`узу биллягьи мина-ш-шайтIани-р-аджим» лугьун ва сарарни куручIар сивакдай михьун лазим я.
- Нагагь кIелдай вахтунда хъапI атайтIа ва я сив кьакьунайтIа, кIелун акъвазарун ва а гьалдай акъатайла ам давамарун лазим я.
- Суствилин гьалда авайла Къуръан кIелун хъсан яз гьисабзавач, вучиз лагьайтIа гьакI кIелдайла гъалатI хьунин мумкинвал чIехи я.
- Къуръандиз дикъетдалди яб гун сунна яз гьисабзава. Къуръан кIелунилай адаз яб гун гзаф къиметлу я лугьуз тестикьарзавай алимар ава.
- Эгер ваз Къуръандин аятдин ван кьвед, пуд лагьай сеферда ва адалай гзаф сеферра къвез хьайитIа, адаз сад лагьай сеферда хьиз дикъетлувилелди ва кIанивилелди яб гун лазим я. Ам сунна яз ва Къуръандиз гьуьрмет авун яз гьисабзава.
- Нагагь Къуръан кIелзавайдаз азандин ван атайтIа, я тахьайтIа са касди адаз салам гайитIа, ада, аят кIелна куьтягьайла акъвазна, азандиз ва я саламдиз жаваб гун лазим я, ахпа кIелун давамарун.
- Вахт-вахтунилай кIвалени Къуръан кIелун лазим я, гьамни сунна я. Гьадисда лугьузва: «Жуван кIвалер Къуръан кIел тийизвай сурариз элкъуьрмир» (Байгьакъи).
- Къуръан кIелзавайди акьван дикъетлу хьун лазим я хьи, на лугьуди ам явашдиз, кушкушдалди Аллагьдихъ ﷻ галаз рахазва ва ам вич Адан вилик квайди ва Адан Гаф кIелзавайдахъ инанмиш хьун лазим я.
- Къуръан ван акъудна базардал, гзаф гьараюнрин, хъуьруьнрин, кIевиз рахунрин ван-сес авай чкайра, пиянискавал ва шадвал ийизвай чкайра кIелун карагьат я.
- Къуръан кIелзавайда ам кIелдайла маса гафар лугьун лазим туш, эгер лап чарасуз туштIа, хъуьруьн, тупIарихъ галаз къугъун герек туш; секиндиз ва гьуьрметдивди ацукьун лазим я.
- Тирш ягъайла «альгьамдулиллягь» лугьудай ва, эгер масада тирш ягъайтIа, «яргьамукаллагь» лугьудай ихтияр ава. Эгер Къуръан кIелдайла чIехи, гьуьрметлу, хъсан къилихдин инсан атайтIа, къарагъдай ихтияр ава.
- Къуръан араб тушир гьарфаралди кхьиз ва гьакI кхьенвайди кIелиз къадагъа я.
- Къуръандин сураяр галай-галайвал сад-садан гуьгъуьналлаз къвезвайвал, абур Къуръанда ганвайвал, кIелун сунна я.
- Къуръан дестейралди, яни жемятдалди, гьалкъада ацукьна кIелун хъсан я: сада кIелзава, амайбуру яб гузва. Нубатдалди кIелайтIани жеда: сифте сада, ахпа муькуьда.
- Къуръан иер ванцелди кIелиз алахъун лазим я. Гьадисда лагьанва: «Куьне Къуръан куь иер ванералди безетмиша» (Абу Давуд, ан-Насаи, Ибн Мажагь, Гьаким).
- Эгер кIватI хьанвай инсанрин дестедин арада Къуръан хъсан кIелзавай кас аваз хьайитIа, адавай са гьихьтин ятIани пай кIевиз кIелун тIалабун ва адаз яб гун сунна яз гьисабзава.
- Имансузрикай лугьузвай Къуръандин аятар, ана абурун ягъалмишвилер ва Аллагьдикай ﷻ дуьз тушир фикирар лугьузвай, сес агъуз авуна кIелун лазим я, ам сунна я.
- «Аль-Агьзаб» сурадин 56-аят (мана: «Гьакъикъатда, Аллагьди ва Адан малаикри Пайгъамбардал салаватар кIелзава, куьнени адал салаватар кIела ва салам це!») кIелна куьтягьайла, Пайгъамбардал ﷺ салават кIелун ва салам гун сунна яз гьисабзава.
- «Ат-Тин» сура (Къуръан, 95) кIелна куьтягьайла «Баля ва ана `аля залика мина-ш-шагьидина» гафар лугьун сунна яз гьисабзава.
- Суткада садра кьванни Къуръан кIелун хъсан яз гьисабзава, жуз (Къуръандин къанни цIуд паюникай са пай) кIелайтIа генани хъсан я. Гьикьван гзаф кIелайтIа, гьакьван хъсан я.
- Къуръан кIелиз башламишзавайдаз гъалатIрихъай кичIе хьун ва ам себеб яз Къуръан кIелун кьулухъ ягъун герек туш. Эгер гъалатIар ийиз кичIевиляй кIел тавуртIа, вири уьмуьрдани Къуръан кIелиз чир тахьун мумкин я. Аль-Бухариди ахъаяй якъин гьадисда лугьузва хьи, эгер башламишзавайда, чириз алахъдайла, галкIиз, четиндиз кIелиз хьайитIа, адаз кьве сеферда артух суваб жеда.
- Къуръан кIелна куьтягьайла икI лугьун лазим я: «Садакъаллагьуль-`азым ва баллягъа расулюгьуль-карим. Аллагьумма-нфа`на бигьи ва барик ляна фигьи валь-гьамду лиллягьи раббиль `алямина ва астагъфируллагьаль-гьаййяль-къаййюма» («ЧIехи Аллагьди гьакъикъат лагьана ва михьи Пайгъамбарди ﷺ ам халкьдал агакьарна. Я Аллагь, чаз адан (Къуръандин) менфят ва берекат це. Вири тариф Аллагьдиз, алемрин Раббидиз я, ва за Вавай тIалабзава гунагьрилай гъил къачун, я Гьамиша Чан Алайди ва Гьамишалугъ яз Амукьзавайди!»).
- Пайъамбардин ﷺ кIеви сунна я Къуръан кIелна куьтягьайла дуьа авун. Аллагьди ﷻ ахьтин дуьа кьабулзава ва адаз жаваб гузва. Гьа гьахьтин важиблу сунна яз гьисабзава Къуръан кIелна куьтягьайла вири хизан ва мукьва-кьилияр кIватIна межлис авун. Чпин дуьайра лап еке гьуьрметдивди Аллагьдивай и дуьньяда ва эхиратда вири хъсан крар тIалабда. РикIин сидкьидай ва яргъалди Аллагьдивай ﷻ кьве дуьньядинни няметар тIалабда неинки жуваз, гьакI жуваз диде-бубадизни, кIвале авайбурузни, мукьвабурузни, дустаризни ва вири мусурманриз. Аллагьдивай ﷻ тIалабда, Ада Ислам виниз акъуддайвал ва мусурманрин гьакимриз дуьз рехъ къалурдайвал.
- Нагагь са касди чиз-чиз Къуръанда са гьарф алава авуртIа ва я ахъаяйтIа, я тахьайтIа Къуръандин са гьарф кьванни тапанди яз гьисабайтIа, адан патахъай шаклу хьайитIа, ахьтин инсан имансузвиле гьатзава. Къуй Аллагьди ﷻ чун адакай ва ахьтин инсанрикай хуьрай!
- Къуръан динсуздин ва я дастамаз гвачир мусурмандин гъиле вугун къадагъа я.
- Къуръан маса гудай ва маса къачудай ихтияр ава, амма динсуздаз ам маса гун къадагъа я.
- Кьейибурун руьгьерихъ Къуръан кIелдай ихтияр ава, ва адакай кьенвайдаз авай хийир ашкара я. Сурални Къуръан кIелун хъсан яз гьисабзава, вучиз лагьайтIа имам аш-Шафииди вичи чаз акI авун буйругъна, ва ада вичин буйругъ Къуръандални Суннадал бинеламишна. Бязи тек-тек ягъалмиш хьанвайбуру, Ислам чIурувилихъди дегишарзавай инсанри тестикьарзава хьи, сурал Къуръан кIелун къадагъа я, гуя ам Исламда тунвай къадагъа тир цIийивал (бид`а) я. Делил хьиз, абуру икI лугьузвай гьадис гъизва: «Куь кIвалер Къуръан кIел тийизвай сурариз элкъуьрмир». Абуру и гьадисдин мана чIурувилихъди дегишарзава. И гьадисдин мана ам я хьи, чна Къуръан чи кIвалера кIелун лазим я, вучиз лагьайтIа кьенвайбуру чпин сурара Къуръан кIелзавач, ва чна чи кIвалер сурариз ухшар авуна кIандач. И гьадисди сурал Къуръан кIелун къадагъа ийизвач. Къуръан кьейибурухъ ва я сурарал кIелунин менфятдиз делилар лап гзаф ава. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Кьенвайбурал «Я-син» сура кIела» (Агьмад, Абу Давуд, Гьаким).
Гьакима Ша`абидилай агакьарна хьи, ансарарни, яни Мединада яшамиш жезвай Пайгъамбардин ﷺ асгьабарни сурарал физвай ва кьенвайбурухъ Къуръан кIелзавай. Ан-Насаидилай агакьнавай гьадисда ачухдиз лугьузва: «Куьне куь кьейибурал Къуръан кIела». Пайгъамбардин ﷺ тIвар-ван авай асгьабри Абдуллагь ибн Умара ва Ала` ибн Лажлажа чпин весийра кхьенвай, чеб кьейила чпин сурарал «аль-Бакъара» сурадин сифте кьил ва эхир кIелдайвал. Имам аш-Шафииди ва имам Агьмада гьисабзавай хьи, кьенвайбурун сурарал Къуръан кIелун хийирлу кар я. Имам аш-Шафииди вичи Лайс ибн Саадан сурал михьиз Къуръан кIелна, сифте кьилелай эхирдал кьван. Сурарал Къуръан кIелдай ихтияр авайдакай ва кьенвайбуруз адакай авай хийирдикай алава делилар «Итхаф садат аль-муттакъин» ва «Шаргь ас-судур» ктабрай жагъуриз жеда (311-чин).
- Вири Къуръан кIелна куьтягьайдалай кьулухъ алава яз «аль-Фатигьа» сура ва «Бакъара» сурадин сифте кьил кIелун, яни гуьгъуьнин кIелунин сифте кьил кутун хъсан я.
- «Аз-Зугьа» сурадилай гатIумна, гьар сура эхирдал кьван кIелайла «Ля илягьа илляллагьу валлагьу акбар» лагьана кIанда.
Кьатl ама
