Пак Къуръандиз гьуьрмет авунин эдебар

Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ гьадисрал бинеламиш хьана, абурукай са кьадарбур са-сад лугьун:

1. «Квекай виридалайни хъсанди ам я хьи, ни Къуръан чирзаватIа ва ам масабуруз чирзаватIа» (аль-Бухари, Муслим).
2. «Эгер са касди Къуръандай са гьарф кIелайтIа, адаз са суваб кхьизва, ахпа а суваб мад цIуд сеферда артухарзава» (ат-Тирмизи; гуьрчег цIиргъ).
3. «Эгер инсанар Аллагьдин ﷺ кIвале (мискIинда ва я маса чкада) кIватI хьайитIа ва Аллагьдин ﷺ Ктаб кIелайтIа, сада-садаз Къуръан кIелиз чирайтIа, абурал секинвал ва Аллагь Тааладин регьимрин булвал, Адан няметар къведа, абур малаикри элкъуьрна кьада ва Аллагьди ﷺ Вичиз мукьва лукIарин арада, яни пайгъамбаррин ва малаикрин, абурун тариф ийида» (Муслим, Абу Давуд).
4. Пайгъамбарди ﷺ вичин асгьабриз лагьана: «Квез Бутандиз ва я Акикдиз (Мединадин патав гвай чкаяр) физ ва, сагъ-са юкъуз са гунагьни тавуна, садазни зулум тавуна, садни бейкеф тавуна, гьарда кьве хъсан жинсинин чIехи деве къачуна элкъвена кIвализ хквез кIандайни?» - «Я Аллагьдин Расул ﷺ, ам низ кIандачир кьван? Чаз виридаз кIандай». А вахтунда Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «АкI хьайила, бес вучиз куьн мискIиндиз физвач ва Аллагьдин ﷺ Ктабдай сад ва я кьве аят кьванни чирзавач ва я кIелзавач? Кьве аят чирун ва я кIелун кьве деведин къиметдилай багьа я хьи, пуд аят – пуд деведилай багьа я, кьуд аят – кьуд деведилай, ва гьикьван аятар куьне кIелайтIани, абур гьакьван кьадардин девейрилай багьа я» (Муслим, Абу Давуд).
5. «Ни Къуръандай са аятдиз яб гайитIа, са шумуд сеферда артухарнавай сувабар кхьида. А аят ни кIелайтIа, адакай Дувандин юкъуз ам Женнетдиз физвай рехъ экуь ийизвай нур жеда» (Агьмад).
6. «Къуръан чидайбур михьи ксарин, виридалайни лайихлу малаикрин патав жеда. Низ Къуръан кIелун четин акъваззаватIа, амма ада ятIани ам кIелзаватIа, адаз кьве сеферда артух суваб жеда» (аль-Бухари, Муслим, Абу Давуд, ат-Тирмизи, ан-Насаи).
7. «Къуръан кIела, Дувандин юкъуз ам къведа ва квез шафаат ийида» (Муслим).
8. «Куьне Къуръан кIелун лазим я, гьакъикъатда, ам квез чилел экв ва цавара хазина я» (Ибн Гьаббан).
9. «Нагагь инсанди Къуръан кIелиз ва адаз табий жез хьайитIа, Дувандин юкъуз адан диде-бубадал таж алукIда, адан нур ракъинин нурдилай гужлу жеда. Къуръандиз табий жезвайдаз гьикьван суваб жедатIа, куьне фагьума!» (Абу Давуд ва Гьаким; якъин гьадис).
10. «Къуръан кIелзавай инсан виче пайгъамбарвал тур инсан я, анжах адаз вагьйу къвезвач» (Гьакима агакьарай якъин гьадис).
11. «Куьн Аллагь ﷺ патал ийизвай крарикай виридалайни хъсанди Ада гьа Вичи ракъурнавай Къуръан кIелун я» (Гьаким, Абу Давуд).
12. «Къуръан кIелзавайбур – кьетIен, Аллагьдиз ﷺ мукьва инсанар я» (Насаи, Гьаким).
13. «Са йифиз цIуд аят ни кIелайтIани, а йифиз адан тIвар къайгъу авачирбурун, фикир Аллагьдихъай ﷺ масанихъ алатай инсанрикай кхьидач» (Гьаким).
14. «Ни Къуръан кIелна, Аллагьди ﷺ вичелай масадаз хъсанди гана лагьана фикир авуртIа, ам Аллагьди ﷺ виниз акъудайди алчах авурди жеда» (ТIабрани).
15. «Аллагь Таалади лагьана: «Вуж Къуръан кIелунал машгъул яз, завай са затI тIалаб тавуртIа, адаз Зи патай, Заз шукур ийизвайбур лайихлу тир, виридалайни чIехи суваб жеда» (ат-Тирмизи).
16. «Къуръан кIелзавайди хуш атир ва ширин дад авай жумуниз ухшар я» (аль-Бухари).
17. «Аллагь Тааладин келимайрин чIехи гьуьрметлувал ва лайихлувал Адан махлукьатрин келимайрихъ гекъигайла ахьтинбур я хьи, Аллагьдин ﷺ Вичин чIехи гьуьрметлувал ва лайихлувал Адан махлукьатрихъ гекъигайла гьихьтинбур ятIа» (ат-Тирмизи).

Акьван еке дережадин лайихлувилер къазанмишун патал, алахъун ва гьамиша Пак Къуръандиз гьуьрмет авунин эдебдин къайдаяр кьиле тухуз чалишмиш хьун лазим я:

1. Сифтени-сифте, Къуръан анжах Аллагь ﷺ патал кIелун лазим я, анжах Адан разивал къазанмишиз кIанз, Адан эмирдиз муьтIуьгъ яз, дуьньядин машгьурвал патал ва я маса темягькарвилин ниятар аваз ваъ.
2. Къуръан гъиле кьадайла ва кIелайдалай кьулухъ ам чкадал эхцигдайла, жезмай кьван адаз далу тагудайвал авуна кIанда.
3. Дастамаз гвачиз Къуръандик, гьатта ам авай кьватидик ва я ам квай парчадик гъил кягъун къадагъа я. Дастамаз гвачиз Къуръан хуралай кIелдай ихтияр ава, амма гьа и дуьшуьшдани дастамаз гваз хьун Пайгъамбардин ﷺ сунна я.
4. Шариатдай ферз тир гъусулдин яд иличун чарасуз хьанвай инсандиз (гъуьлуьнни папан месин алакъайрилай кьулухъ ва икI мад), гьакIни капI ийидай ихтияр авачир вахтунда дишегьлидиз (вацран кьилер авайла, аял хайидалай гуьгъуьниз михьи жедалди) неинки Къуръандик кядай, гьакI ам хуралай кIелунни къадагъа я.
5. Къуръан михьи чкадал ацукьна, чин кьибледихъ элкъуьрна кIелун сунна яз гьисабзава.
6. Къуръан чилел (гьатта михьи) эцигун адаз гьуьрмет авунин эдеб чIурунай гьисабзава. Ам хъуьцуьгандал ва я махсус кIаник кутадай затIунал эцигун хъсан я, вучиз лагьайтIа гьакI авун сунна я.
7. ТупIар цуькIуьндай кьежирна Къуръандин чарар ахъаюн виже къведай кар туш, ам къадагъа я.
8. Къуръан амай вири ктабрилай вине эцигун лазим я, адан винел маса ктаб эцигна виже къведач.
9. Эгер са касди Къуръан, я тахьайтIа сура ва я аят кхьенвай чар кьасухдай чиркин чкадал гадарайтIа, ва я Къуръандал кьар гьалчайтIа, адакай имансуз жеда.
10. Жувахъ галаз гьажетханадиз ва гьахьтин маса чиркин чкайриз гьатта Къуръандин аятар кхьенвай чар тухун, гьакIни абур ана ван акъудна кIелун къадагъа я.
11. Къуръан кIелзавайди кьибледихъ чин элкъуьрна ацукьун сунна яз гьисабзава. Къуръан ярх хьана кIелуна гунагь авач.
12. Къуръан кпIунал кIелун виридалайни хъсан я.
13. Къуръан кIелиз башламишдайла «А`узу биллягьи мина-ш-шайтIани рраджим», ахпа «Бисмиллягьи-р-рагьмани-р-рагьим» лугьун сунна яз гьисабзава.
14. Къуръан кIелунай виридалайни гзаф суваб ам мискIинда ва я ахварай аватайла йифиз кIелзавайдаз жеда.
15. Къуръан секиндиз, тади квачиз кIелун хъсан я, гьатта адан манадин гъавурда акьазвачтIани.
16. Къуръан кIелдайла шехьун сунна яз гьисабзава. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Къуръан хажалат гваз ракъурнава ва ам кIелдайла куьн шехьухь. Эгер шехьиз жезвачтIа, шезвай амалар кьванни ая» (Абу Я`ла, Абу Нуайм).
17. Нагагь Къуръан кIелдайла саждадин аятдал агакьайтIа, сажда авун сунна яз гьисабзава. Имамдизни кпIуна сажда авун сунна яз гьисабзава, эгер ада саждадин аят кIелайтIа, ва адан гуьгъуьна авай жемятдизни. Саждадин аят кIелайдалай кьулухъ, Къуръан кIелунин сажда авунин ният ийизва. Имамди «Аллагьу акбар» лагьана сажда башламишзава, адан гуьгъуьналлаз жемятдини гьакI ийизва, ахпа имам мад «Аллагьу акбар» лагьана, къарагъзава ва ада авурвал капI ийизвай жемятдини тикрарзава.

Эгер а вахтунда капI тийизвай инсандиз сажда авунин аятдин ван атайтIа, адани сажда ийизва. Амма сажда ийизвайди михьи гьалда аваз хьун, аврат (Шариатдал асаслу яз, капI ийидайла кIевна кIанзавай чкаяр) кIевун ва кьибледихъ элкъуьн лазим я. Ада ният ийизва: «За ният авуна Къуръан кIелунин сажда авуниз», ахпа, «Аллагьу акбар» лагьана, сажда ийизва, ахпа, мад «Аллагьу акбар» лагьана, къарагъзава ва салам гузва: «Ас-саламу алайкум ва рагьматуллагь», кьил эрчIи патахъ ва чапла патахъ элкъуьриз.

18. Къуръан хуралай кIелунилай аятриз килигиз кIелуниз гзаф къимет гузва, вучиз лагьайтIа ана вилерин ибадатни ава.
19. Къуръан кIелзавайдаз вичи кIелзавайдан ван текъвез хьайитIа, ахьтин кIелуниз тамамди лугьуз жедач. Амма Къуръан жуван рикIяй кIелайтIани жеда – ам кIелзавайдан ниятдилай аслу я. Нагагь къалурун патал кIелунин ва я такабурвилин кIелунин хатавал аваз хьайитIа, я тахьайтIа кIевиз кIелуни масабуруз манийвал ийиз хьайитIа, жуван рикIяй кIелайтIа хъсан я. Амма садазни манийвал авачиз хьайитIа ва къалурун патал кIелунин хатавал авачтIа, эгер жуван ва масабурун руьгь хкажунин ният аватIа, кIевиз кIелун хъсан я.
20. Манадин гъавурда акьаз Къуръан кIелдайла кутугай гьиссер, аятрихъ жуван рафтарвал къалурун сунна я. Месела, эгер Аллагьдилай ﷺ тариф ийизвай аят кIелиз хьайитIа, «Субгьаналлагь» лагьана, Адалай тариф авун лазим я; нагагь Аллагьдиз ﷺ шукур ийизвай аят кIелиз хьайитIа, «Альгьамдулиллягь» лагьана, Адаз шукур авун лазим я; эгер Аллагьдин ﷺ регьимдикай аят ятIа – жуваз ва масабуруз регьим тIалабун герек я; эгер гунагьрай гузвай Жегьеннемдин азабрикай ятIа – жув ва масабур ахьтин азабрикай къутармишун патал Аллагьдивай ﷺ тIалабун лазим я. ГьакI Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ вичини ийизвай.

Кьатl ама

«Мусурмандин эдебар» ктабдай