Буржунин эдеб
Чи вахтунда гзаф инсанар бурж кьуниз ва бурж вугуниз мажбур хьанва. И кар себеб яз, ихьтин дуьшуьшра эдебдин къайдаяр рикIелай алатиз, абур сад-садавай къакъатзава.
Садбуру инсанрихъ ихтибарвал ийизвач ва чпин мал-девлетдин патахъай кичIезва, гьа са вахтунда муькуьбур бурж вахкун жезмай кьван яргъалди вегьез алахъзава, чпин пулунихъай къакъатиз такIанз.
Бурж вугун – асуллу кар я, ам чи Пайгъамбардин ﷺ сунна я. Амма бурж вахкун – им буржи я. Инсан гьикьван хъсанди хьайитIани, адал алай буржунилай гъил къачузвач акьван вахтуналди, та ам вахкудалди ва я бурж вугайда адалай гъил къачудалди.
Ша чна буржарихъ галаз алакъалу эдебар рикIел хкин, абуру чаз жувак иер ахлакь тербиялимишиз куьмек гуда, гьакъикъи иман гъанвайбуруз хас тир. Сифте нубатда къейд авун лазим я хьи, бурж кьазвай ва бурж вугузвай ксариз Къуръанда лагьанвай буржариз хас тир умуми къайда ава.
Пак Ктабда лугьузва хьи, буржунин икьрар кутIундайла, ам кхьин ва адалатлу мусурманрикай кьве шагьиддиз эверун лазим я. Эгер кьве итим жагъурдай мумкинвал авачтIа, са итимдиз ва кьве дишегьлидиз теклифайтIани жеда. И кар гележегда бурж кьазвайдан ва бурж вугузвайдан арада къалмакъал тахьун патал герек я. Чарасуз дуьшуьшда бурж кхьенвай чар ава хьи, ва шагьидрини пул гьакъикъатда вуганвайди ва адан кьадар тестикьариз жеда.
Къуръанда гьакIни залук тайин авунин меслят ава, ам буржуниз вуганвай пулунин паталай къахчуз жеда. ИкI авунин себеб ам я хьи, нагагь бурж кьунвайдавай ам вахкуз тежез ва я вахкуз такIанз хьайитIа, залукдалди буржуниз вуганвай пул эвез хъийидайвал. Залук тайин авурла, чаз икьрардин виридалайни хъсан жуьре жезва. Бурж кьунвайди бурж вуганвайдахъай чуьнуьх жедач, эгер бурж вахкуз тахьайтIа. Бурж вуганвайди, вичин нубатда, мумкин тир зарар хьунин хатавилик акатзавач.
ГьакI хьайила, бурж кьунвайдаз ва бурж вуганвайдаз садаз-садакай хъел къведач, вахкун тавунвай буржар лагьайтIа, бурж кьунвай кас квахьунин ва я кьиникьин дуьшуьшда залан пар яз мукьвабурун хиве гьатдач.
Бурж кьазвайбурун рикIел хкун
- Иман гъанвайди буржар алачиз яшамиш жез алахъун лазим я, вичиз авайдал рази хьана, ва анжах чарасуз дуьшуьшра бурж кьадайвал.
- Эгер мусурманди бурж кьаз хьайитIа, ам вахтунда ва я гьатта фад вахкуз гьазур хьун лазим я.
- Буржуниз къачудайла, мумкинвал авайла залук туна кIанда
- Бурж алай касди садакьа гун ва я пулунин харжар истемишзавай маса хъсан крар авун герек туш.
- Бурж алай касди чарасуз тушир шейэр патал пул харж авун лазим туш.
- Аллагьдихъай ﷻ кичIе, иман гъанвай касдик къалабулух акатна кIанзавай сифте кар – им жезмай кьван фад бурж вахкун я.
- Эгер иман гъанвай касдиз бурж вахкудай мумкинвал аваз хьайитIа, акI авуртIа хъсан я.
- Бурж кьунвайда аннамишун лазим я хьи, бурж пак шей я ва садалайни гъил къачузвач.
Четин вахтунда квез куьмек гайи ва пул буржуниз вугай касдиз Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ чухсагъул лугьун меслят къалурзавай. Им бурж вахкудайла адаз са гъвечIи савкьват гуникай ибарат хьун мумкин я. Амма икьрар кутIундайла ахьтин савкьват гуда лагьана виже къведач, ам бурж кьунвайда вичин фикирдалди ийидай кар я.
Бурж вугузвайдан рикIел хкун
- Бурж вугун – им сунна я, яни Аллагьдин Расулди ﷺ меслят къалурнавай кар.
Амма гьалдилай аслу яз бурж гьикI сунна ятIа, гьакI ферзни хьун мумкин я, гьакIни макругь ва я къадагъа (гьарам) хьун. Бурж вугудалди вилик бурж вугузвайда чирун лазим я, вуч мураддалди инсанди пул тIалабзаватIа:
- эгер инсан тIимил кьадар пулунихъ муьгьтеж ятIа, ам сунна я;
- эгер ихтилат яшамиш хьуникайни кьиникьдикай физ хьайитIа – месела, эгер инсанди вичин чан аслу тир операция авун патал пул тIалабиз хьайитIа, - пул буржуниз вугун чарасуз я, нагагь мумкинвал аваз хьайитIа;
- эгер инсанди герек авачир шейэр къачун патал пул тIалабиз хьайитIа, ам вугун карагьат я;
- ва, эхирни, ички къачун патал, къизмиш къугъунра иштирак авун патал ва ихьтин маса крар патал пул вугун гьарам жеда.
- Бурж вуганвайдаз рикIе регьим хьун ва тайин дуьшуьшра бурж багъишламишиз гьазур хьун герек я.
Гьавайда лугьузвач хьи, бурж вугун тавун хъсан я, нагагь адалай гъил къачуз гьазур туштIа. Ни регьим тийиз хьайитIа, адазни ам ийидач.
- Аллагьдин Расулди ﷺ бурж вахкузвайдаз дуьа авуниз эвер гузвай, абурун дуьзвилиз хийир-дуьа ийидайвал.
Исламди къайдайрин къурулушдалди иман гъанвайбуруз кьакьан дережадин ахлакь чирзава, ада жемятда ислягь ва иер кутугай яшайиш хьуниз куьмек гузва. Чи диндин весийриз рикIин сидкьидай табий хьайила, чаз секинвал ва намусдин михьивал жеда.
КIанивилелай, ихтибарвилелай ва инсанар сад-садан гъавурда акьунилай жемят патал хъсан вуч жеда кьван! Амма и кардив агакьун мумкин я анжах гьуьрмет авунин ва гьар садан ихтиярар хуьнин шартIуналди. Чна аннамишун лазим я хьи, масабуруз зулум ийидалди, жув зулумдик акатун хъсан я.
