Рамазандин вацракай важиблу чирвилер

Пак тир Рамазандин варз алукьзава. Гьаниз килигна мусурманар и вацраз виликамаз гьазур хьун патал, сивер хуьнихъ галаз алакъалу тир ферзер ва суннатар абурун рикIел хкведайвал чна и макъалада важиблу малуматар гузва. Лугьуда хьи, тикрар хъувун – чирвилерин диде я.

Пайгъамбардин гьадисда лугьузвайвал, Рамазандин варз алукьнамаз, Женнетдин варар ахъа, Жегьеннемдин варар агал жезва. Гьа са вахтунда мусурманар Исламдин рекьелай алуд тавун патал, абуруз зиян тагун патал шейтIанар кутIунзава. Эгер инсанриз Рамазандин вацрахъ авай кьван хъсанвилер (кьетIенвилер) вири чир хьанайтIа, и варз уьмуьрлух яз давам хьана кIан жедай.

Рамазандин вацра сивер хуьзвайбуруз Сад Аллагьди ийизвай регьимар артух жезва. «Сивер Зи гьуьрметдай хуьзвайди я, - лугьузва Сад Аллагьди, - ва За ам хуьнай сувабни гуда».

Яни сивер хуьнай ийизвай хъсанвилер гзаф сеферда (абурун сан анжах Сад Аллагьдиз Вичиз чида) артухарзава. И вацра гунагьар квайбуруз хъсанвилер авай терездин хел заланарда, яни чпин гунагьрилай гъил къачуз тадай мумкинвилер гзаф гузва. Анжах и кар патал хъсан крар авун, жув ягъалмиш хьайиди аннамишун, тахсир хиве кьун лазим къведа.

Гьа икI, Аллагьдивай мергьяматлувал тIалабна, жезмай кьван хъсан крар авун, ахъаяй кпIар къаза (эвез) хъувун, абурун бурж аламачиз хьайитIа суннаткпIар авун, Къуръан, жуьреба-жуьре дуьаяр кIелун, Исламдин илим чирун, къадагъа авунвай краривай кьил къакъудун меслят къалурзава. Вучиз лагьайтIа хъсан крарай ийизвай мергьяматлувилер хьиз, пис крарай гузвай жазаярни гзаф сеферра артух жезва.

Чир хьухь, сив хуьзвай касди Аллагьдиз вичин вафалувал къалурзава, гьа и саягъда Аллагьдин бенде халкь авур Халикьдиз мукьва жезва. Сив хуьн - им гьар са мусурман патал руьгьдин рузи я. Шукур хьайи Аллагьдиз вафалу тушиз ийизвай крарихъ рябет жедач. Аллагьдиз са куьнин патахъайни игьтияж авайди туш, Вичиз рикI гвачиз ибадат авунни Ада кьабулзавайди туш. Сив хуьн - гьам руьгь патал, гьам беден патал менфятлу кар я, ада мусурмандин къаст мягькемарзава.

Сив хуьн Аллагьдиз ялварзавай, Адан рекье женг чIугвазвай кас патал ферз я. Сив гвай касди вичин кьилиз къвезвай нубатсуз фикиррал, темягьрал пак вацран гьар юкъуз зарпанд гьалзава, гьа идакди адаз вичиз менфят жезва, ам гьарам крар авуникай хуьзва, беден адаз муьтIуьгъарзава, вацран къене ам дуьз чкадиз хкизва.

Хуьрекдиз темягьна ва я маса ниятар аваз, сив хуьнин къайдаяр чIурна виже къведач. Аллагьди къадагъа авунвай крарикай бедендин вири паяри - вилери, япари, меци, гъилери, кIвачери чеб хуьзвайла, анжах гьа и чIавуз хуьзвай сивер турус жеда. Сив хуьн себеб яз инсандин рикIиз сабур яда. Эгер са вуж ятIани квехъ галаз гьуьжетар ийиз алахъайтIа, жезмай кьван хъел къвен тийиз алахъ, жував сив гвайди я лагь.

Аллагьдиз дуьаяр ийиз сивер хуьзвай касди фитнегъибетдик кьил кутун, мецин (сивин) харчивал авун виже къведач. Гьа идалди чна Халикьдиз жуван вафалувал къалурда. Сив хуьзвай чIавуз хуквадал, санлай бедендал гуж акьалтдач, руьгь мягькем, рикI михьи жеда, рикIиз гьакъикъатдани нур аватда. Къуръан кIелиз, дуьаяр ийиз хьайила, руьгьдив динжвал агакьда.

РикIе Аллагьдиз мукьвавилин гьисс гьатда, гуьгьуьл халисандиз ачух жеда. Сив гвай касди вахт-чIав дуьм-дуьздаказ вилив хуьда, гьикI лагьайтIа, ада сив кьадай ва сив хкуддай вахтарал амал авуна кIанзавайди я. Гьа икI са вацран къене ам халис низамда гьатда, гуьгъуьнлайни ам вахтунал къимет эцигиз, вахт гьакI гьавайда серф тийиз вердиш жеда. Вири ибур тербияламишунин къайдайрик акатзавай крар я.

РикIивай ният авунвай, Аллагьдиз чавай кIанзавайвал ва адан Расулди чаз чирайвал сив хуьзвай кас патал им агъур кIвалах туш. Амма, къе чаз аквазвайвал, хейлин мусурманри сив хуьдай варз, нефс вилик авуна, тIуьнархъунардай вацраз элкъуьрзава. Ибадатдин, дуьайрин, Къуръандин варз машгъулатринни къал-макъалрин вацраз элкъуьрзавайбурун гьерекатар Аллагьдини Адан Пайгъамбарди кьабулдайди туш.

Мадни рикIелай алудмир: сив хуьн - им тек са тIуьникайни хъуникай акъвазун лагьай чIал туш. И вацра мецин (сивин), гьакI бедендин маса паярин гунагьривайни яргъа хьун чарасуз я. Садакайни чIурукIа рахамир, пис крар ийимир, акси яз и вацра жезмай кьван хъсан крар ийиз чалишмиш хьухь.

Сивер хуьн ферз я:

1. Мусурмандиз.
2. Яшар бегьем хьанвайбуруз.
3. Акьул тамамбуруз.
4. Сагълам ва сив хуьн алакьзавайбуруз.

Сив хуьнин шартIар:

1.Ният авун

Аллагь Таала рази хьун патал рикIе сив хуьдай ният хьун чарасуз я ва жезмай кьван ван алаз лугьун хъсан я. Месела, ният авунин тахминан тегьер ихьтинди я: «Бисмиллагьи-р-рагьмани-ррагьим. Ният ийизва за алай йисан Рамазандин вацран пакадин йикъан ферз тир сив хуьниз Аллагь патал!» Сив хуьдай ният ийизвай гафар рагъ акIайдалай гуьгъуьниз экв жедалди гьи чIавуз кIан хьайитIани лугьуз жеда. Гьа са вахтунда имам Абу Гьанифади тестикьарзавайвал, эгер экв хьайидалай гуьгъуьниз сив хкатдай са амал тавунваз хьайитIа, нисиналди ният авуртIа жеда.

Гьаниз килигна, рагъ акIайдалай гуьгъуьниз экв жедалди авай арада ният авун рикIелай алатайбурувай ам йикъан сад лагьай паюна (яни нисини жедалди) лагьайтIани жеда. Анжах «...пакад йикъан ферз тир...» гафарин чкадал «... къенин йикъан (Имам Абу Гьанифадин геле аваз финалди гафар чарасуз яз алава хъувуналди) ферз тир...» лагьана кIанда. Къейд авун лазим я хьи, жезмай кьван ниятдин гафар вахтунда лугьун рикIелай алудна виже къведач.

2. ТIуьн туьтIуьна акъвазун

Экв малум жезвайдалай (экуьнин кпIунилай) башламишна рагъ акIидалди - гъетрен капI жедалди са затIни тIуьна ва хъвана виже къведач. Идалай гъейри инсандин къенепатаз тIебии тIеквенрай са шейни аватун лазим туш. Месела, япун тIеквендиз яд фена, пIапIрус чIугуна… кIандач. Нагагь сив гвай касди, рикIелай алатна, затI-матI тIуьн ва я хъун хьайитIа, сив хкатзавач, эгер рикIел хтанмазди «астагъфируллагь!» лагьана, тIуьн-хъун акъвазарайтIа.

Эгер сив хуьзвайда чиз-чиз сиве яд кьунвайла (месела, гьилер чуьхуьн къачудайла) хатадай туькьуьнайтIа, сив хкатзава. Сив хуьзвайда цуькIуьн туькьуьнайтIа, сив хкатзавач. Амма сивиз атай балгъан туькьуьнайтIа, сив хкатзава. Эгер балгъан сивиз къведалди кIалхандай руфуниз аватайтIа, сив хкатзавач. Эгер куручIрай иви къвезваз, сив хуьзвайда ам цуькIуьндихъ галаз туькьуьнайтIа, и дуьшуьшдани сив хкатзава.

3. Папахъ (гъуьлуьхъ) галаз месин алакъаяр акъвазарун

Сив хуьзвай вахтунда, яни экв малум хьайидалай гуьгъуьниз рагъ акIидалди, папанни гъуьлуьн арада месин алакъаяр хьайитIа, неинки сив хкатзава, ам гьакI чиркин (жунуб) жезва. Гьаниз килигна ихьтин дуьшуьшра неинки сив хуьн хъувун лазим я, гьакI акьалтзавай жермедиз жаваб гун чарасуз я. Жерме квекай ибарат я лагьайтIа, ам акьалтай касди ара датIана кьве вацра алава яз сивер хуьн хъувуна кIанда ва я, эгер жерме акьалтнавай касдивай сагъсузвал себеб яз сивер кьаз жезвачтIа, ада кесибар тир 60 касдиз тIуьн гун лазим я.

Сивер хуьзвай вахтунда гъуьлуьни папа темягь фидай жуьредин къугъунар авунни хъсан яз гьисабзавач. Йифиз месин алакъаяр хьанвай гъуьлуьзни папаз сив кьадалди вилик чпин беденар чуьхуьн меслят къалурзава. Эгер экв жедалди абур яд аладариз агакь тавуртIа, гьакI сив хуьзва. Анжах жезмай кьван фад яд аладар хъувуна кIанда.

Инал ихьтин са кар рикIел гъун чарасуз я: месин алакъаяр хьанвай ксариз яд аваз дастамаз (гъилер чуьхуьн къачун) кьванни къачун тавуна ксун, гьа гьалда амаз тIуьнхъун авун меслят къалурзавач, Къейд: паб-гъуьл тушир ксарин арада месин алакъаяр хьун Исламди лап кIевелай къадагъа ийизва. Гьаниз килигна суьгьбет физвайди анжах некягьдик квай уьмуьрдин юлдашрикай я.

4. Экъуьчуниз къадагъаяр

Сив хуьзвай вахтунда жува-жувалай экъуьчдайвал авуна виже къведач, вучиз лагьайтIа сив хкатда. Эгер сив гвайди вичиз хабар авачиз къусмишайтIа, сив хкатзавач. Анжах сивера яд экъуьрна кIанда.

5. Сив хуьниз талукь яз мурад (яни жезмай кьван кьилиз акъудна кIани) шартIар

Сив хуьн ферз яз кьилиз акъудиз хьунилай, и кардай Аллагьдин патай чIехи пишкеш къачун патал ферз тир шартIарилай гъейри сив хуьнин суннатрал амал авун хъсан я. Сив гвай вахтунда жуван бедендин паяр герек авачир, къадагъа тир месэлайрикай жезмай кьван хвейитIа ва абур Сад Аллагьдин къуллугъда акъвазарайтIа хъсан я.

Вилер Аллагьди къалурзавай рекьелай алатдай патахъ килиг тийин. Мез тапаррикай, буьгьтенрикай, гьуьжетрикай, маса касдикай чIурукIа рахуникай, хийирсуз рахунрикайни герек авачир гафарикай хуьн. Япар тапан, буьгьтендин, гьар гьихьтин хьайитIани чIуру гафарин ван хьуникай хвена кIанда. И кар патал чIуру гафар галукьзавай чкайрилай вахтунда кьил баштанна кIанда. КIвачер кутуг тавур, герек авачир чкайриз финикай хуьн лазим я.

Гъилеривни чIуру крар, гьерекатар ийиз туна виже къведач. Руфун гьарам шейэрикай хвена кIанда. Эхирки, ийизвай крар Сад Аллагьдин рекье къуллугъ авунихъ элкъуьрна кIанда. Месела, капI-тIеат ийин, Къуръан кIелин ва адахъ яб акалин, исламдин чирвилер къачун, инсанриз куьмек ийин… Сив гвай касди сеперар гун, къал акъудун, масадан кефи хун кутугнавач. Пайгъамбардин гьадисдин бинедаллаз, эгер сив хуьзвай касдихъ галаз сад кикIиз, адаз экъуьгъунар ийиз хьайитIа, ада вичив сив гвайди лугьун ва ахьтин чкадилай кьил баштан авун лазим я.

Азиз Рамазандин вацра сивер хуьн гзаф суваб я. И вацра жезмай кьван хъсан крар авун важиблу я, вучиз лагьайтIа маса вахтара ийизвай хъсан крарай гузвай къимет Рамазандин вацра ирид виш ва адалайни гзаф сеферра артух я. Пайгъамбардин гьадисра лугьузвайвал, нянихъ тIуьн тIуьнин вахт яргъал ракъурна виже къведач. И кIвалах гъетрен (хушунин) капI бегьемарунихъ галаз сад хьиз авун меслят къалурзава. Экуьнахъ лагьайтIа, тIуьнхъунин месэла пакаман капI ийидалди 10 декьикьа амаз акъвазарайтIа хъсан я. Я пакамахъ, я нянихъни кьадарсуз тIуьн хъсан яз гьисабзавач, ам сагъламвилиз зиян я.

Сив жезмай кьван хумравдалди, михьи целди ва я са кIуьгьуь шейиналди хкудайтIа хъсан я. ГьакIни сивер хвейи ксариз тIуьн гунни хъсан кар яз гьисабзава. Сивер хвейибуруз нянихъ тIуьнхъун тешкилайбуруз гьа сивер хвейибуруз кьван сувабар жезва. Инал сив хвейидаз гузвай суваб тIимил жезвач. Рамазандин вацра жумартвилиз еке къимет ава. Къуй Аллагь Таалади чаз виридаз и вацра Вичин эмиррал кIевелай амал ийидай къуват гурай.