Исламда михьивал. ЧIарар кьун.
Исламди инсан михьивал авун патал ва гелкъвей акунар хьун патал гьевеслу ийизва. Аллагь Таалади Къуръанда лугьузва (мана): «Гьакъикъатда, Аллагьдиз туба ийизвайбур ва михьивал ийизвайбур кIанзава» («АльБакъара» сура, 222-аят).
Абу Малик аль-Ашариди агакьарайвал, Пайгъамбарди r лагьана: «Михьивал – имандин са пай я» (Муслим).
Аллагь Таалади Вичин лукIариз чеб гуьрчегариз ва Адан няметар ишлемишиз къадагъа ийизвач. Аллагьди Къуръанда Пайгъамбардихъ элкъвена лугьузва, ада гуьрчегвилер ишлемишиз къадагъа ийизвайбуруз икI лугьудайвал (мана): «А мушрикривай хабар яхъ, я Мугьаммад : «Аллагьди Вичин лукIариз ганвай гуьрчегвилер ни къадагъа авуна?» («Аль-Араф» сура, 32-аят).
ЧIарар кьунни гуьрчегвилик акатзава. Дишегьлийризни чпин чIарар кьадай ихтияр ава. Абу Салам ибн Абд ар-Рагьмана лагьана: «Аллагьдин Расулдин папари чпин чIарар акьван куьруь ийизвай хьи, абур аль-вафрадиз ухшар жезвай» (Муслим). Аль-вафра – им къуьнерилай са тIимил яргъи, я тахьайтIа маса фикирдал бинелу яз, япарин кIвенкIверал кьван чIарар я.
Имам ан-Нававиди и гьадисдиз гузвай вичин баянда лагьана: «И гьадис дишегьлийриз чIарар кьадай ва куьруь ийидай ихтияр авайдан делил я» («Шаргь Сагьигь уль-Муслим»). Дишегьлидин чIарар – адан гуьрчегвал я. Амма вичин гуьзелвал дишегьлидиз анжах вичин лап мукьвабуруз (магьрамриз) къалурдай ихтияр ава, гьакIни гъуьлуьз ва гъвечIи аялриз.
Аллагь Таалади Къуръанда лагьана (мана): «…ва къуй чпин гуьрчегвал чпин гъуьлерилай, бубайрилай, апайрилай, рухвайрилай, вичин гъуьлуьн рухвайрилай, стхайрилай гъейри садазни къалур тавурай…» («Ан-Нур» сура, 31-аят).
Чара итимрин арада аваз вичин чIарар кIев тийизвай ва кьилин чIарар эвяна туькIуьрна вич гуьрчегарзавай дишегьли артухан гунагьдиз аватзава. Ахьтин дишегьлидин чIарар туькIуьрзавай деллекчи Аллагьдин эмирдиз яб тагуна куьмек гунай гунагьдиз аватзава.
Эгер виликдай деллекчийрин арада итимрин кьилер кьазвай дишегьлияр тIимил туширтIа, гила лагьайтIа дишегьлияр гуьрчегарзавай чкайра кIвалахзавайбур къвердавай гзаф итимар жезва, им гьич виже текъвер кар я. Итимди деллекчивилин къуллугъ анжах итимриз авун лазим я, дишегьлиди – дишегьлийриз, гъуьл, паб, лап мукьвабур ва гъвечIи аялар квачиз.
Кьилин чIарар туькIуьрдайла, итимдиз – дишегьлидиз ухшар авачир, дишегьлидиз – итимдиз ухшар авачир тегьерда туькIуьрун лазим я, тахьайтIа ам къадагъа жеда ва акI авурди Аллагьдин лянетдик акатда.
Ибн Аббаса агакьарайвал, Аллагьдин Расулди лагьана: «Аллагьди дишегьлийриз ухшар жезвай итимар ва итимриз ухшар жезвай дишегьлияр лянет авунва» (Аль-Бухари).
Инсанри гзаф вахтара ихьтин суал гузва: кьунвай чIарариз вуч ийида?
Кьур чIарар чилик кутуртIа хъсан я. ИкI авун лазим тирди чаз Аллагьдин Расулдин бязи гьадисрай аквазва. Ана Пайгъамбарди чIарарни кикер чилик кутун буйругъзава. И гьадисар чпин кIватIалра аль-Байгьакъиди, атIТIабараниди ва Ибн Аби Шайбади гъизва. Эхиримжида лугьузва хьи, чIарарни кикер чилик кутун чалай вилик хьайи адалатлу ксари (салафри) ийизвай кар тир. ЧIарарни кикер чилик кутун хъсан тирди маса мазгьабрин алимрини лугьузва.
Гьанбали мазгьабдин алим Ибн Къуддама аль-Макъдисиди вичин «Аль-Мугъни» ктабда лугьузва: «Кьур, атIай ва я маса жуьреда бедендихъай чара авур чIарарни кикер чилик кутун хъсан я, гьикI хьи Мишрагьан руш Мили аль-Ашарйиди агакьарайвал, адаз вичин бубади кикер атIана абур гьикI чилик кутунатIа акуна. Бубади лагьайтIа, вичин нубатда, лугьудай хьи, адаз Аллагьдин Расулди гьакI ийиз акунай.
Гьанафи мазгьабдин алим Ибн Абидина вичин «Радд ульМухтар» ктабда кхьизва: «АтIай кикер ва чIарар чилик кутун хъсан яз гьисабзава». Шафии мазгьабдин алим имам ан-Нававиди «Аль-Мажму» ктабда кхьизва: «Кьур чIарар ва кикер чилик кутуна кIевун хъсан я. Им Ибн Умара агакьарна ва идан гьакъиндай чи мазгьабдин алимрин гаф сад я».
ЧIарар куниз ва я маса жуьреда абур къерехдиз къакъудуниз талукь яз лагьайтIа, акI ийидай ихтияр ава, амма чилик кутун сунна хьуниз килигна, жуваз сувабни къачуна гьа икI авуртIа хъсан я.
ЧIарар сурара чилик кутун чарасуз туш, абур жуван гьаятда ва я маса михьи чкада кутуртIа жеда. ГьакIни чIарар яргъалди кIвале тун хъсан туш. Абур суьгьуьрчийрин гъиле гьатун ва чпин чIуру крара ишлемишун мумкин я.
АБДУЛЛА АБДУЛКЕРИМОВ
