Чил кьулуди яни?
Инсаниятдиз анжах 20-асирда Чил элкъвейди тирди, лугьузвайвал, вичин вилералди аквадай мумкинвал хьана. Амма Чилин элкъвей кIалубдикай Мугьаммад Пайгъамбардиз 1400 йисан идалай вилик ракъурнавай Пак Къуръандани кхьенва.
1961-йисуз инсанди сифте яз цавун бушлухриз лув гана ва Чилел элкъвена. И лув гуни чи планетадиз элкъвей кIалуб авайди гьакъикъатда субутарна. Амма гилани ахьтин инсанар ава хьи, гьа жергедай яз мусурманрин арадани, и делил кьабул тийизвай ва Чил элкъвейди туш, кьулу я лугьуз тестикьарзавай.
Абур неинки гьахьтин фикирдал ала, амма гьа темадай макъалаярни кхьизва ва, эхиримжи вахтара Интернетда адет хьанвайвал, Чил кьулу тирди субутарзава. Белки им акьван ажайиб ва айиб гъидай карни жедачир – чпиз кIандай фикирар авурай – эгер абуру, чпи тестикьарзавай фикир, Пак Къуръанда ва Аллагьдин Расулдин Суннада кхьенва лугьузвачиртIа.
Идакай Раббидин диндиз аксибуруз багьна хьана, гуя Исламди илимдиз акси фикирар лугьузва ва инкар ийиз тежедай затIар инкар ийизва лугьудай. Са шумуд асирдин къене инсанри Чил кьулу я лугьуз фикирзавай.
Гзафбуру гьакI фикир ийиз давамарзавай, та илимни техника вилик фини чи планета элкъвейди тирди ва са сятина 1600 километрдин йигинвал аваз вичин гигинал элкъвезвайди тестикь ийидалди. Им 1200 километрдиз са сятина физвай сесинин йигинвилелай гзаф я.
Амма илимди и делил субут ийидалдини мусурманри масакIа фикирзавай: абуруз Чил элкъвейди тирди чизвай, вучиз лагьайтIа Пак Къуръанда Чил кьулу тирди тестикьарзавай са затIни авачир.
Къуръандин аятрикай садаз гузвай баянда лугьузва (мана): «Яраб абуру Чиликай фикирзавач жал, гьикьван гегьеншдиз ам экIя хьанватIа» («Аль-Ашия» сура, 20-аят). Аллагьди инсандин вилик Чил экIяна ва гьяркьуьз ахъайна ва гьикьван ам адал къекъвейтIани, адаз ам кьулу ва дуьз яз аквазва.
Амма гьакI хьун мумкин я, анжах эгер Чилиз элкъвей кIалуб аваз хьайитIа. Алим аль-Алусиди лагьана: «И аятди Чилиз элкъвей кIалуб ава лугьудай фикирдиз аксивал ийизвач».
И аятди чаз Чилин винел пад кьулу ва дуьз тирдакай, гьавиляй инсан анал яшамиш хьун патал виже къвезвайдакай хабар гузва. Маса аятда лугьузва (баяндин мана): «…Ада йифелди югъ кIевзава ва йикъалди йиф кIевзава…» («АзЗумар» сура, 5-аят).
Къуръандин и аятда тIвар кьунвай «каввара» глаголди «элкъуьрун, элкъвей кIалуб гун» мана гузва. Арабри и глагол чалма элкъуьруникай лугьудайла ишлемишзавай, чалма лагьайтIа, кьилел алчукзава.
Имам аль-КъуртIубиди «АльЖамиаль-Агькамиль-Къуръан» ктабда и аятдиз гузвай баянда кхьизва: «Абдуллагь ибн Аббаса и аятдин гъавурда твадайла лагьана: «Йифекай вуч фенатIа, ам йикъаз гьахьзава, йикъакай вуч фенатIа – йифез гьахьзава».
Гьа им я Аллагьдин гафарин мана: «Ада (Аллагьди ) йиф йикъа твазва (ам яргъи ийиз) ва югъ йифе твазва (идалди йиф яргъи ийиз)…» («ФатIир» сура, 13-аят). И кар анжах а дуьшуьшда жеда хьи, эгер Чилин кIалуб элкъвейди яз хьайитIа.
Нагагь Чил кьулу тиртIа, йифекай югъ ва йикъакай йиф бейхабардиз жедай. Пак Къуръандин и ва маса аятри Чилиз элкъвей кIалуб авайди къалурзава ва и делилдихъ галаз гьуьжет кьун манасузди жеда, вучиз лагьайтIа илимдини и фикир гьакъикъиди тирди субутзава. Гьавиляй Чил кьулу тирди анжах гъавурда авачирда тестикь ийида.
НУРМУГЬАММАД ИЗУДИНОВ
