Дуьнья дегишарай алим

Дуьнья дегишарай алим

Квез математикадикай вуч чида?

Гьисабунихъ галаз чун гьеле лап аял чIавуз таниш жезва. Чи сифте «гьисабунар ийизвай алатар» тупIар жезва.

Амма гьеле мектебда чаз математикадин сифте терминар чир жезва. Яргъал вахтунда математикадин гзаф терминар 16, 17 ва 18-асирра яшамиш хьайи Европадин алимрин кIвачихъ кхьизвай.

ЗатIар хкудиз эгъуьнар ийидайла (раскопки) жагъай гъилелди кхьей затIари (рукописи) къалурзавайвал, Европадин алимрилай 400 йисан вилик мусурманриз арифметикадин гзаф къайдаяр ва функцияр чизвай ва абур гзаф вахтара ишлемишзавай.

ЧIехи пай мусурманар-математикар Багъдаддин къерехрив гвай чкайра яшамиш жезвай: бязи делилралди «Байт аль-Гьикма» (Арифдарвилин кIвал) тIвар алай центрда 800 кьван алимди кIвалахзавай.

Мусурманрин математикрин девир Мугьаммад бин Муса альХорезмидилай (тамам тIвар – Абу Абдуллагь Мугьаммад ибн Муса аль-Хорезми) ва ада алгебра тайин авунилай башламишна. Аль-Хорезмидин ачухунри математика икьван чIавалди геометриядал бинеламиш жезвай Римдин математикадин терминривай чара авуна ва ам цIийи патахъ ракъурна.

Алгебра вуч я?

Алгебра – числойриз бахшнавай математикадин хел я. Малум тушир величинаяр лишанралди ва гьарфаралди къалурзава ва уравненийрин куьмекдалди гьялзава.

Алгебра – рациональный ва иррациональный числояр ва геометриядин величинаяр сад ийизвай ва абур алгебрадин затIар хьиз ишлемишзавай илим я. Алгебрадин куьмекдалди математика цIийи алцумунив агакьна ва гегьенш къурулуш хьана.

Аль-Хорезмиди 830-йисуз кхьей «Числойрикай ва абурухъ галаз ийизвай амалрикай» ктаб латин чIалаз таржума авуна ва гьа икI 12-асирда РагъакIидай патаз десятичный знакар (запятой) ва ноль цифра галай цифраяр чир хьана.

Ада сад лагьай ва кьвед лагьай степендин уравненияр арадал гъана. Тарихда аль-Хорезмидин тIвар «алгебрадин буба» хьиз гьатна. Ада алгебра геометриядихъай чара авуна. Аль-Хорезмиди ругуд жуьре уравненияр къейд авуна.

Алимдин уьмуьрдин рехъ (биография)

Абу Абдуллагь Мугьаммад ибн Муса аль-Хорезми вуж тир? «Аль-Хорезми» гафба-гаф таржума авурла «Хорезмдай» лагьай чIал я, яни алим Хорезм шегьерда хана (исятда Узбекистандик акатзава).

Гьайиф хьи, адан уьмуьрдин рехъ адан агалкьунар хьиз хъсандиз малум туш. Чал гьатта ам хайи ва кьейи дуьз тарихни агакьнач. Аль-Хорезми муьжуьд лагьай асирдин эхирда хана ва кIуьд лагьай асирдин юкьвара кечмиш хьана. Аль-Хорезмидин илимдин кьилин агалкьунар Аббасидрин тухумдай тир Аль-Мамуна (813-833-йисар) гьакимвалзавай девирдал гьалтна.

Аль-Мамунан ва виликдай адан бубадин кIвалахди кIуьд лагьай асир арабрин алем патал меденият ва илим хкажай девир авуна. Халифди Багъдадда «Арифдарвилин кIвал» арадал гъана. Ам алай девирдин илимрин Академия хьиз я.

Ана гъилелди кхьей къадим затIарин ктабхана ва астрономиядин обсерватория ачухнавай. Аль-Хорезми ана кIвалахзавай алимрикай сад тир. Кьилди къачуртIа, халифди ам «мудир» (ктабханадин директор) яз тайинарнавай.

Им лагьайтIа, лап гьуьрметлу къуллугъ тир. Аль-Хорезмидин илимдин итижар лап гегьенш тир. Абур математикадиз, теориядин ва тежрибадин астрономиядиз, географиядиз ва тарихдиз талукь тир. Ада кхьей вири ктабар чал агакьнач.

Абурукай бязибур квахьна. Исятда тайинарнавайвал, альХорезмиди ихьтин ктабар кхьена: «Индиядин гьисабуникай ктаб», «Аль-жабр ва аль-мукабала гьисабуникай куьруь ктаб», «Астрономиядин таблицаяр», «Чилин шикилдин ктаб», «Астролябиядин (гъетерал гуьзчивал тухудай алатдин) туькIуьр хьуникай ктаб», «Астролябиядин куьмекдалди ийизвай крарикай ктаб», «Чувудрин йисарин гьисаб тайин авуникай ва абурун суваррикай трактат», «Тарихдин ктаб».

Математика

Аль-Хорезмидин илимдин тарихда адаз виридалайни гзаф машгьурвал математикадай кхьей затIари гъана. Аль-Хорезми кIуьд ктабдин автор яз гьисабзава. Математикадай кхьей затIарикай чал агакьайди анжах кьвед я – алгебрадай ва арифметикадай.

Алгебрадай кхьей ктабдин тIвар «Китаб аль-жабр аль-мукабала» я, яни «Гуьнгуьна хтуникай ва аксина эцигуникайктаб».

Ана алгебра кьилди илим тирдан бинеяр эцигнавай. Ктабдин гьахьуна аль-Хорезмиди ктаб кхьин патал вич куь гьевеслу авунатIа, гьадакай кхьенва: «За арифметикадин регьят ва четин суалар авай алгебра ва аль-мукабала гьисабунин куьруь ктаб туькIуьрна, вучиз лагьайтIа ам ирс пайдайла, веси туькIуьрдайла, мал-девлет пайдайла ва дувандин крара, алверда ва гьар жуьредин икьрарра, гьакIни чилер алцумдайла, къаналар тухудайла ва ихьтин маса жуьреба-жуьре крара герек жезва».

Ктабдин кьвед лагьай пай мал-девлет паюнин задачайрикай ибарат я. Аль-Хорезмидин маса важиблу кIвалах – «Индиядин гьисабуникай ктаб» я. А ктаб латин чIалаз 12-асирда таржума авуна. Латин чIалан транскрипцияда ктабдин автордин тIвар аль-Хорезми – Алгоризми хьиз лугьузвай. Гила куьн гъавурда акьазвани «алгоритм» гаф гьинай атанвайди ятIа?

САРАТ САЛАМОВА