Насигьат авунин къайдаяр

Хъсан крарихъ эвер гузвай ва айиб крар къадагъа ийизвай насигьат Исламдин чIехи асул бине я. Амма инсандин уьмуьрда ихьтин рехъ кьиле тухун патал, тайин тир къайдаяр ва шартIар чир хьун лазим я.

Чна квез имам аш-Шафиидин мазгьабдин лап кесерлу алим Ибн Гьажар аль-Гьайтамидин ктабда кхьенвай насигьат авунин бязи къайдайрихъ галаз таниш хьун теклифзава.

Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «…Вири алимрин гаф сад хьанвай фикирдалди, инсанди, гьатта ам гунагькар яз хьайитIани, Исламдин мажбурнамаяр тамамар тийизвай касдиз абур тамамарун буйругъ авун ва къадагъа крар авун айиб тирди лугьун чарасуз я, эгер идакай адан чандиз, сагъламвилиз, эменнидиз ва намусдиз хатавал авачиз хьайитIа.

Нагагь масабуруз насигьат авуна маса касдин чандин, сагъламвилин, эменнидин ва намусдин патахъай хатавал аваз хьайитIа, ам авун къадагъа я. Амма эгер жуван чандин ва жуван эменнидин гьакъиндай хатасузвилин къурхувал аваз хьайитIа, хъсан крарихъ эвер гун ва къадагъа тир крарикай къерех хьунихъ эвер гун хъсан я. ГьакIни насигьат ийидай ихтияр ава, эгер ада, вичи насигьат ийизвай касди вичин гунагьда кIевивал ийидач лагьана ва я и карди адалайни пис гунагьрал гъидач лагьана, фикир ийиз хьайитIа.

Насигьат авун лазим я, гьатта насигьат ийизвай касди вичи гьахьтин гунагь ва я адалайни чIехи гунагь ийиз хьайитIани, ва я вичи авур насигьатдиз ада яб гудач лагьана фикир ийиз хьайитIани.

Гунагь сифте нубатда краралди дуьзар хъувун лазим я; эгер тежез хьайитIа – мецелди, нагагь гьакIни тежез хьайитIа – рикIелди (яни рикIяй а гунагьдал рази тахьун ва адал айиб гъун). Эгер гунагь мецелди дуьзар хъжез хьайитIа, краралди ам дуьзар хъувун чарасуз туш.

Насигьат ийизвай затI вири алимрин гаф сад хьанвай анжах ферз тир затI хьун, месела, капI авун ва я къадагъа тир кар хьун лазим я, месела, ичкияр хъун. Эгер инсанди вири алимрин гаф сад тахьанвай крар ийиз хьайитIа, ина кар ийзвай касдин инанмишвилиз килигзава, насигьат ийизвайдан ваъ. Месела, чаз дуьз чизва хьи, флан касди вичи къадагъа кар ийизвайди чиз, гьа кар ийизва, амма чи инанмишвилелди ам къадагъа туш, и дуьшуьшда чна насигьат авун чарасуз я.

Амма гъуьлуь папаз, гьакIни имамди амайбуруз виридаз насигьат ийидай ихтияр ава, эгер абурун инанмишвилелди са вуч ятIани къадагъа яз хьайитIа, амма гьа къадагъа тир кар ийизвайди ам къадагъа туширдахъ инанмиш ятIа, вучиз лагьайтIа ина килигзавайди гъуьлуьнни имамдин инанмишвилер я.

Эгер инсан Исламдин алим тушиз хьайитIа ва вичиз акур кардин патахъай Шариатдин къарар гьихьтинди ятIа чин тийиз хьайитIа, адаз вичиз акур кар туьгьмет ийидай ихтияр авач, та чизвай касди – алимди – адаз акур кар вири алимрин гаф сад хьана къадагъа тирди тестикь тавуртIа ва я къадагъа туширди, эгер гьатта а кар ийизвайди ам къадагъа тирди инанмиш яз хьайитIани.

Са кар ийидайла, ам ийидай ихтияр гузвай алимдиз яб гана, ам ихтияр авайдан инанмишвилелди ийизвай касдиз талукь яз лагьайтIа, ада ийизвай кардиз туьгьмет авун къадагъа я, амма хъуьтуьл гафаралди ахьтин крар тийидайвал лугьудай ихтияр ава, вучиз лагьайтIа идан патахъай алимрин гаф сад туш.

Садазни ихтияр авач вичин фикиррал бинеламиш хьана маса инсанрикай нукьсанар, гунагьар жагъурдай, абуру ийизвай къадагъа тир крарикай чириз алахъдай ва и мураддалди адан хсуси уьмуьрдиз гьахьдай.

Амма эгер инсан саки инанмиш яз хьайитIа, са низ ятIани къадагъа тир кар ийиз кIанзавайди ва и кар патал тайин лазим шартIар авайди, месела, ихтибарлу касди гайи хабар, адаз ихтияр ава, гьатта ам мажбур я чирун, эгер а гунагьдин нетижаяр дуьзар хъийиз тежербур хьун мумкин яз хьайитIа. Месела, кьиникь, зина ва икI мад. Маса дуьшуьшра хабарар кьаз чириз, гунагьрихъ къекъвез къадагъа я.

Эгер туьгьмет авун гьакимдиз ва я талукь тир идарайриз арза авунилай аслу яз хьайитIа, яни инсандивай вичивай айиб алай кар акъвазариз тежез хьайитIа, акI чарасуз авун лазим я, эгер а гунагьдин вилик пад кьадай маса серенжем авачиз хьайитIа.

Исламдин алимрин гафарай ашкара жезва хьи, къадагъа тир кардиз рикIелди туьгьмет авун вири жемятдин мажбурнама я («фарз кифая»), яни вири жемятдикай са касди а кар авуртIа, амайбурулай жавабдарвал алатзава. Амма генани дуьзди яз гьисабзава хьи, ам гьар са касдиз талукь тир кьилдин мажбурнама («фарз айн») тирди, маса гафаралди лагьайтIа, жемятдик квай гьар са касди патав гвайбуру ийизвай айиб гъидай крарин гьакъиндай хажалат авун чарасуз я.

РД-ДИН МУФТИЯТДИН ФЕТВАЙРИН ХЕЛ