Суал-жаваб
Эгер имамдихъ галаз кпIуниз гьахьиз агакь тавуртIа, жаназа капI авунин къайда гьихьтинди я?
Ахьтин дуьшуьшда кпIуниз гьахьзавай такбирдилай («Аллагьу акбар!») кьулухъ, имамди кIелзавай затIунилай аслу тушиз, «аль-Фатигьа» сура кIелиз эгечIун лазим я.
Эгер кпIуниз гьахьайдалай кьулухъ «аль-Фатигьа» сура кIелиз агакь тавуртIа, ва имам лагьайтIа, кьвед лагьай такбирдиз гьахьнава, а чIавуз адан гуьгъуьна аваз фин лазим я, ва «аль-Фатигьа» кIелунин лазимвал алатзава. Им адетдин кпIуна хьиз я, геж хьайиди «аль-Фатигьа» сура кIелиз агакь тавуна, имамдихъ галаз кпIуниз гьахьзавайла. Геж хьайи касди имамдихъ галаз тавур такбирар, имамди салам гайидалай кьулухъ хъувун лазим я.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия аш-Ширвани»)
Жуван вири мал-девлет веси ийидай ихтияр авани?
Жуван мал-девлетдин пуд паюникай са паюнилай гзаф веси ийидай ихтияр авач.
Лугьузва хьи, Саада садра Пайгъамбардивай ﷺ жузуна: «Заз зи мал-девлет веси ийиз кIанзава, заз авайди са руш я хьи. За зи эменнидин са пай веси ийидани?» Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Са пай – гзаф я». Саада мад жузуна: «Пудай сад?» Аллагьдин Расулди ﷺ жаваб гана: «Пудай са пай, амма пудай са пайни гзаф жеда».
Жуван эменнидин пудай садалай гзаф веси авун карагьат я. Хъсан я, эгер веси авунвай мал-девлетдин кьадар вири эменнидин кьадардикай пудай садалай тIимил хьайитIа.
Нагагь инсанди вичин эменнидин пудай садалай гзаф веси авунваз хьайитIа ва веси авунвай кас кьейидалай кьулухъ ирсдар ахьтин весидихъ галаз рази тахьайтIа, алимрин сад хьанвай фикирдалди, пудай садалай артух хьанвай пай къуват амачирди яз гьисабзава, вучиз лагьайтIа адаз варисдин эменнидиз хьиз килигзава.
(«Мугъни аль-Мугьтаж»)
Нагагь инсанди кьин кьунваз хьайитIа ва адаз ам чIурунин ният аватIа, ада кьин кьун чIурунилай гъил къачуниз себеб жедай кар (кафарат) ам чIурдалди авуртIа жедани, я тахьайтIа ам чIурайдалай кьулухъ авун лазим яни?
Кьин кьун чIурунилай гъил къачудайвал ихьтин жуьрейра ийиз жеда: цIуд кесибдиз тIуьн гуналди; абуруз парталар гуналди; лукI азад авуналди (къенин юкъуз эхиримжидан лазимлувал авач).
Эгер инсандивай кьин кьун чIурунилай гъил къачуниз себеб жедай кар ибурукай са жуьредани ийиз тежез хьайитIа, адавай гъил къачуниз себеб жедай ихьтин кар авуртIа жеда – пуд юкъуз сив хуьн.
Нагагь инсанди кьин кьун чIурунилай гъил къачуниз себеб жедай кар сифте пуд къайдада ийиз хьайитIа, яни кесибриз тIуьн гуналди, абуруз парталар гуналди ва я лукI азад авуналди, адаз ам кьин кьун чIурдалди ийидай ихтияр ава. Эгер гъил къачуниз себеб жедай кар пуд юкъуз сив хуьналди ийиз хьайитIа, ам анжах кьин кьун чIурайдалай кьулухъ ийиз жеда.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия аш-Ширвани», «Мугъни аль-Мугьтаж»)
Хциз, вич къаюм (вали) яз, вичин диде гъуьлуьз гудай ихтияр авани?
Хциз ахьтин ихтияр авач, эгер адаз са гьихьтин ятIани маса себебралди дидедин къаюм жедай ихтияр авачтIа. Месела, нагагь дишегьли вичин имидин хциз гъуьлуьз фенватIа ва абуруз гада хьанватIа, ам адаз хвани жеда, имидин хцин хвани; ва я хва къази (имам) я; я тахьайтIа дидедин къаюмди хва векил авуна, - вири и дуьшуьшра хцивай дидедин къаюм яз экъечIиз ва ам гъуьлуьз гуз жеда. Амма ам хва я лагьана ваъ, вучиз лагьайтIа ам маса себебралди къаюм ва я векил я.
(«Мугъни аль-Мугьтаж»)
Гьайванрин руьгьер ни къахчузва ва Дувандин юкъуз абурун гьал гьихьтинди жеда?
Аллагьдин Расулди ﷺ гьайванар метлебсуз яна кьин ва абурухъ галаз инсафсузвилелди рафтарвал авун къадагъа ийизвай. Якъин гьадисда лагьанва: «Лишан яз са чан алай затIни ишлемишмир» (Муслим).
Гьайванрин руьгьер къахчузвайдаз талукь яз лагьайтIа, адан патахъай Пайгъамбардилай ﷺ атанвай якъин текстер авач, амма кирс текстер ава, идан патахъай алимрин сад лагьай несилдилай атанвай ата-бубайрилай амай сивяй-сивиз атай кьисаяр.
Исгьакъ тIвар алай алимди лагьана: «Гьайванрин руьгьер къахчузвайдаз талукь яз лагьайтIа, Бакия бин Валида чал Ибн Аббасалай агакьарна хьи, адавай хабар кьурла: «Гьайванрин руьгьер ни къахчузва?» - ада жаваб гана: «Азраил малаикди». Амма гьакIни маса гьадисда лагьанва хьи, абурун руьгьер чеб экъечIзава».
ЧIехи пай алимар, месела, имам Малик, аль-КъуртIуби, ас-СуютIи, Марии аль-Карми, Ибн Ужайба, аль-Алюси, аз-Зуркани ва масабур, инсанрин ва чинеррин руьгьер хьиз, гьайванрин руьгьерни Азраил малаикди къахчузва лагьай фикирдал ала.
Марии аль-Карми аль-Ханбалиди кхьенвай хьи, делилрикай артух бине авайди ам я хьи, гьайванрин жендекар кьейидалай кьулухъ абурун руьгьер рекьизвач. Кьейидалай кьулухъ абур жезвай чкадин патахъай ада кхьизва хьи, адан гьакъиндай агакьай затI авач, ихьтин гафар квачиз: инсанрин, чинеррин, гьайванрин руьгьер Дувандин югъ алукьдалди вилик Исрафил малаикди сурдиз уф гайила кIватI жеда.
Къуръанда ва Пайгъамбардин ﷺ гьадисра къалурзавайвал, Дувандин юкъуз гьайванрал, инсанрал хьиз, чан хкида ва Аллагьди ﷻ абурукай гьар садав, масада вичиз гайи зияндай кьисас вахчуз туна, арада адалат хутада, ахпа Ада абур вири руквадиз (чилиз) элкъуьрда. И кар акур имансузри лугьуда (баяндин мана): «…агь, эгер чакайни руг жез хьанайтIа» («Ан-Наба» сура, 40-аят).
(«Масаиль аль-Имам Агьмад», «Ругь аль-Маан», «Арвагь аль-Ашбагь»)
