СУАЛ-ЖАВАБ

Нежесдихъ гъил галукьайтIа, дастамаз чIур жезвани?

Чиркерихъ (нежес) гъил ва я бедендин маса пай галукьай чlавуз дастамаз чlур жезвач, амма ам целди чуьхуьн лазим я. Инсандиз себеб ва муьгьтежвал авачиз, вичиз-вич нежесрай кьацlурдай ихтияр авач, гьарам я. («Фатгьу-ль-Муин»).

Нисинин кпIунин вилик ва кьулухъ шумуд суннат ква?

Гьар са ферз кпIунин вилик ва я кьулухъ ийизвай суннатар (сувабдин кпlар) ава. Абур Пайгъамбарди ﷺ гьамиша авур, чпихъ гзаф суваб авай «ратибат» суннатар я. Экуьнин кпIунин вилик 2 кьил (ракат), нисинин кпIунин вилик 2+2 ва кьулухъни 2+2, рагъдандин кпIунин вилик 2+2, гъетрен кпIунилай кьулухъ 2 ва йифен кпIунилай кьулухъ 2 кьил суннат ратибат кпIар ава. Ратибат ийидайла ихьтин ният ийида: «Бисмиллягьи-р-рагьмани-р-рагьим. Ният йизва за, экуьнин (нисинин...) кпIунин вилик квай (кьулухъ галай) кьве кьил суннат ратибат капI авуниз Аллагь ﷻ патал, Аллагьу акбар» («Ианату-тI-тIалибин»).

Багъишламиша, айиб хьайитlани заз са суал гуз кlанзава. Цвар акъатайла дастамаз чIур жезва ва ам алаз капI гьисабзавач. Бес завай ам кьаз жезвач, за капI гьикI ийида?

Важиблу чирвилер къачун гьич айиб авай кар туш, хабар кьуна куьне дуьз кlвалах авуна. Начагъвилер Аллагьди ﷻ имтигьан (ахтармишун) яз ракъурзава, гьавиляй азарлуда сабур авуна вичивай жедай, динда къулурнавай тегьерда Халикьдиз ﷻ ибадат авун лазим я. Анжах кьиникьди инсан ибадат авуникай азадзава, яни чан аламай кьван инсанди гьикl хьайитlани Аллагьдиз ﷻ ибадат авун чарасуз я.

Сад лагьайди, цвар кьаз тежезвай инсанди ам акъатзавай чкадик гьамиша са пек кутун лазим я. Кьвед лагьайди, адаз кпIунин вахт алукьдалди дастамаз къачудай ихтияр авач. Азан гайидалай кьулухъ ада пек дегишарда (яни кьацIай пек вахчуна, адан чкадал михьиди эцигда) ахпа дастамаз къачуна капI ийида. Инал лагьайвал авуртIа, дастамаз къачудай ва капI ийидай чlавуз акъатай цвар афву ийизва (гъил къачузва, капI чIур жезвач). Гьа и тегьерда, гьар са капI ийида.

Мад рикlел хкин, бязибуру чпивай цвар кьаз жезвач лугьуз кпIар йизвач. Им капI тийидай себеб туш, капI тавуниз гьич са себебни авач, вири патарихъай Халикьди ﷻ чаз регьятвилер ганва, шукур хьурай Аллагьдиз ﷻ («Фатгьу-ль-Муин»).

11 йис хьанвай гададиз мискIинда азан гудай ихтияр авани?

Азан ва икъамат гъвечIи ва я чIехи дастамаз гвачир касдиз, фасикьдиз, яшар тамам (тахминан 14,5 йис) тахьанвайдаз гун карагьат я (меслят къалурзавач). Ибуруз карагьат я, эгер гьана азан гуз жедай дастамаз гвай, диндар, яшар тамам хьанвай кас аваз хьайитIа. Ахьтинбур авачиз хьайитIа, гьатта гъвечIи аялдини ам гана кIанда, гьикI хьи азандин ван алачир хуьрел бедбахтвилер атун мумкин я. Ам вири жемятдин хиве авай еке Сунна я («Мингьажу-тI-ТIалибин»).

Диде-бубадиз, мукьва-кьилийриз хабар авачиз рушаз некягь ийидай ихтияр авани?

Ваъ, ахьтин крар авун Шариатди кьетIендаказ къадагъа ийизва. Некягь ийидайла, кьиле тухун лазим тир шартIар ава, эгер са шартI кьванни ахъа хьайитIа, ам дуьз жезвач. Гьавиляй некягь авун патал имамдин кьилив фин лазим я.

Некягьдин шартIарикай сад – руш вичин бубади (валиди) гъуьлуьз гун я. Гьуьрметлу диде-бубаяр, чинеба ийизвай некягьрин кьадар исятда гзаф хьанва, куь рушар, гадаяр квел машгъул ятIа килиг! Къияматдин юкъуз абурун гьакъиндай Аллагь Таалади квевай жаваб истемишда («Фатгьу-ль-Муин»).

Гъетрен кпIунин вахт мус куьтягь жезва (ам къазадиз физва)?

Экуьнин кпIунилай гъейри амай вири кпIарин вахтар къведай капI жедалди давам жезва. Гьа икl гъетрен кпIунин вахтни месин капI жедалди давам жезва. Анжах экуьнин кпIунин вахт рагъ экъечIайла, яни ракъинин элкъвей чархунин (диск) са кlус хьайитlани хкатай чlавуз, куьтягь жезва (ам къаза жезва) («Ианату-тI-тIалибин»).

Бязибуру рапар ягъун, дарманар хъун гьарам я лугьузва. Бес чун рекьидани, маса жуьреда сагъар жезвач?!

А бязибур гьахъ туш. Мусурманди вичин беден хвена ва азарлу хьайитIа ам сагъар хъувуна кIанда. Са сеферда асгьабри Пайгъамбардивай ﷺ хабар кьуна: «Я Расуляллагь ﷺ, чна беден сагъар хъийидайвал дарманар ишлемишдани?» Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Ишлемиша. Дугъриданни, Аллагьди ﷻ дарман авачир гьич са азарни халкь авунвач» (Тирмизи). Иниз килигна, мусурман сифтедай Пайгъамбардин ﷺ Суннада къалурнавай къайдада, яни гьижамадин куьмекдалди, чIулав иферрин ва маса тIебии дарманрин куьмекдалди сагъар хъийиз чалишмиш хьайитIа хъсан я. Гьа са вахтунда маса дарманар хъун ва рапар ягъун динди къадагъа ийизвач. Анжах дарманар хкядайла спирт (ва гьарам тир маса затlар) квачирбур хкяна кIанда, спирт квачирдакай менфят жезвачтIа ва я ам квачир дарманар маса къачудай пул авачтlа (лап багьа я), спирт квай дарманни ишлемишдай ихтияр ава. Михьи спирт раб ядайла бедендив гвядай ихтияр ава, анжах ам (михьи спирт, гьакIни амай ичкияр) хъун, гьатта дарман хьиз, гьарам я. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Аллагьди ﷻ гьарам авунвай шейиникай дарман жедач» (Муслим) («Фатгьу-ль-Аллам»).

РикIелай алатна, бедендал нежес алаз капI авуртIа, ам кьабулзавани?

Бедендал, парталрал ва я капI ийизвай чкадал нежес алаз капI ийидай ихтияр авач ва ам кьабулни ийизвач. Эгер рикIелай алатна нежес алаз капI авуртIа, рикIел хтанмазди, а чка нежесдикай михьна (чуьхвена) капI цIийи кьилелай (къаза) хъувун лазим я («Мингьажу-тI-ТIалибин»).