Ишракь капI гьи вахтунда ва гьикI ийида?
Нагагь мейит кутунвай кафан нежесдай (чиркерай) кьацIанваз хьайитIа, ам дегишарун лазим яни? Эгер кьенвайдан бедендай иви (чиркер) атун давам жез хьайитIа ва беденни кафан кьацIуз хьайитIа вуч ийида?
Имам аш-Шафиидин мазгьабдин тIварван авай алим Абу Бакр ибн Мугьаммад Шата ад-Димьятиди вичин «Ианат атIТIалибин» ктабда кхьизва: «Кьенвайдахъ ийизвай жаназа капI дуьз хьунин шартI – им адан беден ва адахъ галукьзавай вири затIар сифтедай чиркерикай (нежесдикай) михьи хьун я. Эгер жендекдал нежес хьайитIа, а кардилай гъил къачузвач. Им чан алай кас патални шартI я, яни жаназа капI ийизвай кас патал.
Гьавиляй жаназа дуьз жедач, эгер кьенвайдан бедендал, адан кафандал ва я, месела, ам алай магьфедин кIвачел нежес алаз хьайитIа.
Машгьур алим Мугьаммад ибн Шигьабуддин ар-Рамлиди вичин «Нигьаят аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Эгер мейит чуьхвейдалай кьулухъ, кафандик кутадалди ва я кутурдалай кьулухъ адан бедендай ва я гьаяйрай нежес акъатайтIа, я тахьайтIа чуьхуьдайла эхирдай ва я чуьхвейдалай кьулухъ къецяй нежес аватайтIа, ам алудун лазим я, амма цIийи кьилелай жендек чуьхуьн ва я дастамаз къахчун чарасуз туш».
Сулайман ибн Мугьаммад ибн Умар аль-Бужайримиди «Мангьаж» ктабдиз ганвай вичин баянра кхьизва: «Эгер кьенвай касдай акъатзавай иви ам чуьхуьналди акъвазариз тежез хьайитIа, мейит чуьхуьн ва адахъ ийизвай жаназа капI гьакъикъибур яз гьисабзава, вучиз лагьайтIа ам цвар кьаз тежезвай инсандиз ухшар жезва…».
Ахпа ада кхьизва: «И гекъигуникай ихьтин нетижа хкатзава: чуьхвейдалай кьулухъ иви къвезвай чкадал гьасятда памбаг ва я гьахьтин маса затI эцигна а чка са пекиналди кутIунна ва гьасятда адал жаназа капI элягъун чарасуз я. Эгер жаназа кпIуниз менфят авачир себебдалди капI кьулухъ ягъайтIа, месела, жаназа капI элягъун патал гзаф кьадар инсанар кIватI жедалди вил алаз акъвазун, вучиз лагьайтIа ам сунна я, абур вири – памбагар эцигун ва пекиналди кутIунун – цIийи кьилелай хъувун лазим я, амма виликамаз нежес чуьхвена алудун лазим я».
Къарар:
Вичелай гъил къачун тийизвай нежес аватнавай кафан дегишарун чарасуз туш. Гьа чка нежесдикай михьун бес жезва ва ам гьинай ва мус аватнаватIа аслу туш.
Кьейидахъ кIевиз шехьунар авуна лугьуз адаз сурун азабар гуда лугьудай гафар дуьзбур яни?
Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди вичин «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Кьенвайдахъ, гьикI ам рекьидалди (идан патахъай алимрин гаф сад я), гьакI ам кьейидалай кьулухъни шехьдай ихтияр ава».
Адалай гуьгъуьниз Ибн Гьажара кхьизва: «Кьенвайдан лайихлувилерикай лугьуз, месела, ам хизандиз, къуншийриз гьихьтин хъсанди тиртIа ва икI мад, адахъ шехьун къадагъа я».
«ГьакIни къадагъа я суза ийиз кьенвайдан ерияр лугьун, гьатта шехь тийиз хьайитIани». «Жуван хур гатуналди, парталар къазуналди, чIарар чукIуруналди ва чухуналди, адетдин парталар алукI тийиз, абурун жуьре дегишаруналди дерт къалурун къадагъа я».
«Кьенвайдан хизанди ва мукьвабуру ихьтин ва я абуруз ухшар амалар авуна лугьуз адаз жаза гузвач. Кьенвайдаз гузвай жазадикай лагьанвай ихтилатар (адахъ ийизвай кIеви шелар ва сузаяр себеб яз) чIехи пай алимри кьенвайда гьакI авун веси авунвай дуьшуьшдик кутазва. Бязи алимри лагьана хьи, кьенвайдаз жаза гуда, эгер ада чан аламаз акI авун къадагъа тавунваз хьайитIа, гьикI хьи ам кисна акъвазун разивилин лишан хьиз я. Гьавиляй лап важиблу я хизандиз, мукьва-кьилийриз ахьтин крар къадагъа авун» («Тугьфат аль-Мугьтаж»).
Инсанди Пайгъамбардин r сунна кьиле тухузвач лугьуз, адаз туьгьмет ийидай ихтияр авани?
Сунна туна лугьуз, месела, чуру тун, кпIунилай кьулухъ азкарар кIелдай хесет тахьун ва мсб., инсандиз туьгьмет авун гьич виже текъвер кар я, вучиз лагьайтIа «Хъсанвилихъ эвер це ва писвиликай игьтият ая» асул фикирдик хъсан тир крар (сунна, мандуб) ва нагьакьан крар (макругь) акатзавач. Амма гзаф назиквилелди, туьгьметар тийиз насигьат авуртIа жеда ва гьатта хъсан я («Аз-зважир ан иктирафиль-Кабаир»).
Ишракь капI гьи вахтунда ва гьикI ийида?
Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди вичин «Тугьфат альМугьтаж» ктабда кхьизва: «Кьилди (жемятдихъ галачиз) ийизвай суннатдин кпIарик рагъ экъечIайдалай кьулухъ ва нагьакьан вахт (тайин тир суннат кпIар авун патал) алатайла ийизвай кьве ракатдин «ишракь» капI акатзава ва ам зугьа капI туш».
Яни «ишракь» капI рагъ чилелай (горизонтдилай) пуд метрни зур кьван хкаж хьайила ийизва. И вахт ракъинин элкъвей чарх чилелай (горизонтдилай) тамамдиз хкаж хьайидалай кьулухъ 12-15 декьикьа алатайла алукьзава. И капI авунай жеда лагьанвай сувабдикай лагьайтIа, Анас ибн Малика агакьарнавай Аллагьдин Расулдин гьадисда лагьанва: «Ни экуьнин капI жемятдихъ галаз авуна, ахпа чкадилай къарагъ тавуна рагъ экъечIдалди Аллагьдиз зикир авуртIа, адалай кьулухъ кьве ракатдин суннат капI авуртIа, адаз гьажни умра авур кьван суваб жеда. Ахпа кьве сеферда алава хъувуна: «Тамам, тамам!» (Ат-Тирмизи).
Эцигдай затIар гузвай касдихъ галаз устIар гьа затIарин къимет агъуз авунин икьрар хьана, иесидиз лугьун тавуна, адавай гьа пул вичиз туртIа жедани?
И дуьшуьшда устIар эцигдай затIар къачун патал векил авунвай касдай гьисабзава. Гьаниз килигна, пулунин иесидиз хабар авачиз ва адан разивал къачун тавуна, адавай гьа пулуникай вичиз са затIни тадай ихтияр авач («Гьашия аш-Ширвани»).
