Суал-жаваб

Суал-жаваб

Са шумуд кьейидахъ жаназа капI гьикI элягъайтIа хъсан я: кьилди гьар садахъ ва я виридахъ санал?

Эгер кьейибур са шумуд аватIа, гьар садахъ кьилди капI авун хъсан яз гьисабзава, амма са шумуд кьейи касдихъ санал капI авуртIани жезва. Нагагь гьар садахъ кьилди капI авун яргъалди фин мумкин ятIа ва чIур хьунин нетижада беденар дегиш жез башламишунин ва гьакIни такIан къведай нияр атунин хатавал аваз хьайитIа, вири кьейибурухъ са жаназа капI авуртIа хъсан я.

(«Гьашия аль-Жамал аля Мангьаж ат-Тулляб», «Мугъни аль-Мугьтаж»)

Эгер инсандиз ирс яз гьарам рекьелди къазанмишнавай мал-девлет атанваз хьайитIа, адаз а мал-девлетдалди идара ийидай ихтияр авани?

Нагагь инсандиз ирс яз мал-девлет атайтIа ва адаз ам гьалал рекьелди къазанмишнавайди яни, я тахьайтIа гьарам рекьелди яни чизвачтIа, ва а кар къалурзавай са лишанни авачтIа, ахьтин эменни, алимрин гаф сад хьуналди, ирсдарриз гьалал я.

Эгер ирс яз атанвай мал-девлетдик гьикьван ятIани гьарам пай квайди ирсдардиз дуьз чизваз хьайитIа, - месела, адаз чизва хьи, ирсинин иесиди мал-девлетдин са кьадар пай чуьнуьхунин, алдатмишунин, файдачивилин ва икI мад рекьелди къазанмишна, амма тайин гьи эменни гьарам ятIа, адаз чизвач – и дуьшуьшда ада а пай тахминан (приблизительно) тайин авун ва а паюникай азад хьун лазим я.

Имам аль-Гъазалиди лагьана: «Эгер инсандиз гьарам мал-девлет аваз хьайитIа ва адаз туба авуна адакай азад жез кIанзаватIа, ада икI авуна кIанда.

Нагагь а эменнидиз иесияр аватIа, яни ам са низ ятIани азият гана, чуьнуьхна, файдачивал авуна ва икI мад арадал гъанвайди ятIа, ада а мал-девлет иесийрив вахкун чарасуз я, эгер ахьтин мумкинвал аваз хьайитIа.

Эгер абурал чан аламачтIа, эменни абурун варисрив вахкун лазим я. Нагагь гьа карни ийиз жезвачтIа ва а варисар малум жедайдак умуд квачтIа, ам а мал-девлет вирида ишлемишзавай хъсан крариз харж авун мажбур я, месела, рекьер туькIуьруниз, яд тухуниз, мискIинар эцигуниз ва икI мад».

(«Аль-Мажму шаргь аль-Мухаззаб»)

Зам-зам яд дастамаз къачун патал ишлемишун карагьат яни?

Зам-зам яд дастамаз къачун ва я михьивал авун патал ишлемишуна карагьат авач, эгер ам нежесар алудун патал ишлемиш тийиз хьайитIа.

Нежес алудун патал Зам-зам яд ишлемишунин патахъай алимрин гаф сад туш. Бязибуру а кар къадагъа (гьарам) яз гьисабзава, масабуру – карагьат яз. Амма аш-Шафии мазгьабда артух делилламишнавай фикир ам я хьи, акI авун хъсан яз гьисабзавач (хиляф аль-авля).

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» «Гьашия аш-Ширванидихъ» галаз, «Бужайрами аля шаргь аль-Мангьаж»)

Вилериз таквазвайдаз вуч хъсан я: Къуръан хуралай чирун ва я чир тавун, вучиз лагьайтIа мумкин я, хуралай чирайди тикрардай мумкинвал авачиз, ам адан рикIелай алатда.

Буьркьуь инсандиз Къуръан хуралай чирун хъсан я, гележегда ам масабуруз чирдайвал ва Аллагьдивай ﷻ куьмек тIалабдайвал, Ада дуьз рекьел акъвазиз куьмек гудайвал.

Къуръан хуралай чирайдалай кьулухъ ам рикIелай алатунихъай кичIела ам чир тавуниз талукь яз лагьайтIа, ахьтин игьтиятвилер Исламда гьисабдиз къачузвайди туш, гьикI хьи и дуьшуьшда гьикI хьайитIани пис эхир хьун шартI туш, вучиз лагьайтIа ам анжах фикир я. Гьахьняй Къуръан хуралай чирунин месэла, хъсанвал къазанмишунилай сифте нубатда зияндикай хуьн артух яз гьисабзавай къайдадик акатзавач. Къуръан хуралай чирун лагьайтIа – ашкара тир хъсанвал я ва ам рикIелай алатун мумкин я лагьана, ам чир тавуна тазвайди туш.

«Игьйау улюму дДин» ктабда имам аль-Гъазалиди кхьизва хьи, са касди Абур Гьурайрадиз лагьана: «Заз Исламдин илимар чириз кIанзава, амма заз за абурал амал тийиз кичIезва». Абу Гьурайради жаваб гана: «Вуна илим чир тавун – гьам амал тавун я».

Имам ар-Рамлидини, имам ан-Нававидини лугьузва хьи, терсина нетижа хьун мумкин тирвилизни килиг тавуна, жезмай кьван хъсан кар ийиз алахъна кIанзава.

АкI хьайила, ахьтин къурхувилериз килигна Асуллу Къуръан хуралай чирунивай къерех хьун – шейтIандин уюнрикай сад я. Къуй Аллагьди ﷻ куьмек гурай!

(«Фатава аль-Курди»)

Полдин нежес аватнавай чка гьикI михьда, эгер адалай яд авахь тийиз хьайитIа? Яд иличун бес жедани? Эгер эхь ятIа, а яд авахьай чка чиркинди яз гьисабзавани?

И дуьшуьшда, нагагь нежес аквазватIа (адан лишанар ава – ранг, дад, ни), амма я ам вич, я ам аватай чка ламузвачтIа, ам гьакI къакъудун бес жезва ва а чка целди чуьхуьн чарасуз туш.

Эгер нежес ва я ам аватай чка ламузватIа, сифте нубатда, лишанар (ранг, дад, ни) амукь тийидайвал, нежес къакъудун лазим я, ахпа а чка целди чуьхуьн.

Нагагь нежес жимиди ятIа ва ам аватай чкадик кужумнаваз хьайитIа, а чка целди чуьхуьн бес жезва. Эгер нежес аватай чка сигъди хьуниз килигна ва икI мад, ам кужумнавачтIа, адал яд цадалди кьурай пекиналди нежес алудна кIанда, та лишанар (ранг, ни, дад) квахьдалди.

Къейд ийин хьи, эгер нежесдин вири лишанрикай а чка михьиз четинзаватIа, пуд лишандикай сад амукьайтIа, гъил къачузва. Нагагь гьакI ийизни четинзаватIа, кьве лишан амукьунилайни гъил къачузва, амма мумкинвал хьанмазди, абур алудна кIанда.

Эгер нежесдиз винидихъ лагьай лишанар авачиз хьайитIа, ам аватай чкадал гьакI яд цун бес жезва. А яд гьарнихъ авахьай чка михьиди яз гьисабзава, нагагь нежесдин лишанар амачиз хьайитIа. Эгер абур аматIа, ахьтин чка михьи туширдай гьисабзава.

И къарар кицIихъ ва вакIахъ галаз алакъалу тушир нежесдиз талукь я.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» «Гьашия аш-Ширванидихъ» галаз, «Фатгь аль-Аллям»)