Имам Шафиидин мазгьабдай
Дидедин патай стхадиз вичин вах гъуьлуьз гудай ихтияр авани, эгер ам некягьдик квачиз ханваз хьайитIа?
Дидедин патай стхадиз вах гъуьлуьз гудай ихтияр авач, вучиз лагьайтIа къаюм хьун патал са дидедин патай мукьвавал без жезвач, гъуьлуьз ам анжах къаюмдивай гуз жеда. ГьакIни некягьдик квачиз ханвай рушан мукьвавилин ихтиярар бубадихъ галаз тайин жезвач, и себебдалди адавайни ам гъуьлуьз гуз жедач. Некягь алачиз ханвай руш патал, ам яшамиш жезвай чкада авай имамдикай къаюм жеда. («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Асна альМатIалиб»)
Салам гунин жуьре дегишарайтIа жедани?
АкI авун пис кар я, вучиз лагьайтIа саламдин гафар дегишарун гьатта имансуз хьунин себеб хьун мумкин я, эгер а кардин мурад Пайгъамбардин ﷺ Суннадикай ягьанатар авун ва я ам кваз такьун яз хьайитIа. Бязи дуьшуьшра саламдин гафарин жуьреда чIуру дегишвал туни адан манадин асул метлеб дегиш хьунал гъизва.
Месела, «ас-саму алайкум» гафариз «куьн кьирай» мана жезва. Ахьтин тIалабуниз «ва алайкум» («куьнни») жаваб гун лазим я. Эгер гьакI лугьуналди инсан гьакI гъалатI хьанваз хьайитIа, адаз са затIни жедач, амма нагагь ада гьакъикъатда масадаз кьиникь тIалабнаваз хьайитIа, «куьнни» жавабди адан тIалабун элкъвена вичел рахкурда. Саламдин асул жуьре «ас-саламу алайкум» я, виридалайни хъсанди – «ас-саламу алайкум ва рагьматуллагьи ва баракатугь».
Адалай гъейри, ихьтин жуьреярни ихтияр ава: «саламун алайкум», «алайкум ус-салам», «саламун мина ллагьи алайкум» ва «саламу ллагьи алайкум». ЯтIани, эхиримжи пуд жуьре ишлемишун нагьакьан кар я. Низ и жуьрейрикай садалди салам гайитIа, ада жаваб гун чарасуз я, вучиз лагьайтIа абуру мусурманрин социальный везифайрик акатзавай салам гунин адет гатIумзава. Гьатта эгер инсанди танвин ахъаяйтIани ва «саламун алайкум» гафарин чкадал «салам алайкум» лагьай дуьшуьшдани жаваб гун чарасуз я. Амма чIуру дегишвал тунвай саламдиз жаваб гун чарасуз туш, месела – «салам алайчум».
Къейд: Салам гунин маса жуьреяр ишлемишуниз, месела, «пакаман хийирар», диндин къайдайрик акатзавач, гьавиляй адаз жаваб гун мусурмандин диндин везифайрик акатзавач. («Равдат атI-ТIалибин», «Фатава аль-Кубра аль-Фикъгьия», «Гьашия альБужайрами аля аль-Мангьаж»)
Эгер имамди ван акъудна «аль-Фатигьа» сура кIелайдалай кьулухъ, маъмум (имамдин гуьгъуьна акъвазна капI ийизвайди) ам кIелиз агакь тавуртIа ва имам, алава сура кIел тавуна, гьасятда рукугьдиз фейитIа вуч ийида?
И месэладин патахъай гзаф делилар авай фикир ихьтинди я: имамдин гуьгъуьна аваз капI ийизвайда (имамдихъ галаз жемятдин кпIуниз гьахьайди, яни масбук (геж хьайиди) ваъ), «альФатигьа» сура эхирдал кьван кIелун ва галай-галайвал капI авун чарасуз я, та имамдилай пуд рукнудилай (капI ибарат тир кьилин паяр) гзаф гуьгъуьна амукьдалди. Идахъ галаз санал, рукугьдилай кьулухъ кIвачел акъвазун ва саждайрин арайра авай ацукьунар гьисабзавач.
Месела, имам «ат-ташагьуд» («ат-тагьияту») кIелун патал ацукьдалди, ам «альФатигьа» сура кIелиз ва рукугьдиз физ агакьна. Нагагь имам адалай пуд рукнудин вилик акатайтIа ва кьуд лагьай рукнудиз гьахьайтIа, якъин фикирдал асаслу яз, маъмум вичин кпIунин тартиб чIурна имамдин гуьгъуьниз фин мажбур я, яни имам авай гьалдиз гьахьда (винидихъ гъайи мисалда «ат-ташагьуд»), амма капI куьтягь хьайидалай кьулухъ вичин ахъа хьайи ракат тамамар хъийида. («Тугьфат аль-Мугьтаж»)
Букмекеррин идарада эцигнавай пулар сифте фена, ахпа гзаф кьадар атанваз хьайитIа, яни фейи пул къахчуна, а пул ихтияр авайди жезвани?
Пулар эцигиз къугъун – лап чIехи гунагьрикай сад я. Идакай Пак Къуръандин аятра лагьанва. Акъатай пул харж авун – гьарам рекьелди жагъурнавай мал-девлет тIуьнай гьисабзава. Гьа саягъда къазанмишнавай девлетни гьарам я. Ахьтин крарал машгъул жезвай мусурманди абур акъвазарна ва Аллагьдивай ﷻ гъил къачун тIалабна, Адан эмирар кьилиз акъудунал хтайтIа хъсан я. Къугъвана хкай пулариз талукь яз лагьайтIа, кьвед лагьай къугъуна акъатай вири пул, кIантIа ам сифте фейи пулуниз барабар хьуй, я тахьайтIа адалай тIимил, къадагъа я, эгер кьвед лагьай къугъуна къугъвазвайбур сифте къугъуна къугъвайбур, гъалиб хьайибур туширтIа.
Вучиз лагьайтIа квахьай пул маса инсанрин пулуналди эвез хъувун къадагъа я. Идан себебни ам я хьи, гьевеслу къугъунин нетижадихъ са манани авач ва пуларин иесияр, къугъунин нетижадиз килиг тавуна, абурун иесияр яз амукьзава. Пул акъатай дуьшуьшда къугъвазвайдаз вичяй фейи пул къахчудай ихтияр ава, эгер кьвед лагьай къугъуна анжах ада ва сад лагьай къугъуна адавай пул атайда иштиракзавайтIа. Артухан пул адаз гьарам я ва ам ада вахкун лазим я.
А пул анжах а дуьшуьшда гьалал жеда, эгер сад лагьай сеферда пул атай касди вичин хушуналди пул вахкудач лугьузватIа ва ихтияр авай рекьелди а пул вахчудай мумкинвал авачиз хьайитIа. ГьакIни къейд авун лазим я хьи, ам атанвай пул я лагьана гьалал жезвач, ам гьалал жезва, вучиз лагьайтIа адай фенвай пул адан хсусият яз амукьзава ва ада, къадагъа рекьелди ятIани, гьакI вичин пул къахчуна.
Гьар гьи дуьшуьшдиз хьайитIани кьилдин къарар жеда ва ам гьар са иштиракчидилай ва абуру эцигай пуларилай аслу жеда, эгер кьве къугъунани сад-садаз кумукьайбуру иштиракзавайтIа ва сад-садак акахьна къугъвай пул тефейбуруни. Фейи пул къахчунин мураддалди мад сеферда къугъун къадагъа ва гунагь я. («Аз-Заважир ан иктираф аль-Кабаир», «Тугьфат альМугьтаж»)
Суалриз жавабар Дагъустандин Муфтиятдин фетвайрин Отделди гана
ПОДПИСКА-2022 Гьуьрмет лустхаяр ва вахар! 2022-йис патал подписка давам жезва. Лезги чIалал акъат завай «Ас-Са лам» газет квез кIани почту нин отделенийра, шегьерра ва район ра кIвалахзавай чи векилривай ва я редакциядиз атана кхьиз жеда. Йисан къимет: 600 манат я. Индекс 51395
