Имам Шафиидин мазгьабдай
Гьихьтин дуьшуьшра бубади яш тамам хьанвай аял таъмин авун чарасуз я?
Бубади яш тамам тахьанвай аял чарасуз хуьн лазим я, нагагь ам кесиб ва зегьмет чIугвадай такьат авачирди яз хьайитIа, гьатта эгер ам маса хуьре яшамиш жез ва абурув гьар жуьредин динар гваз хьайитIани. Эгер яш тамам хьанвай аялдиз, кIантIа ам хва ва я руш хьурай, агьвал аваз хьайитIа, буба ам хуьниз мажбур туш. Нагагь аялар кесибар яз, амма зегьмет чIугваз жедайбур яз хьайитIа, буба абур таъмин авуниз мажбур туш, кьве дуьшуьш квачиз:
- абуруз чарасуз тир харжар таъмин авун патал абурун дережадихъ галаз кьадай ва ихтияр авай кIвалах авач;
- эгер аял метлеб квай менфят авай чирвилер къачунал машгъул яз хьайитIа.
Амай дуьшуьшра бубадиз абур, кIантIа хва хьурай ва я руш, чеб хуьн патал кIвалахал экъечIиз мажбур ийидай ихтияр ава, амма кIвалах гьалалди ва адан дережадихъ галаз кьадайди хьунин шартIуналди. Эгер гъуьлуьк квай руш, ада яб тагуниз килигна, адан гъуьлуь таъмин хъийизмачтIа, дидени буба ам таъмин авун мажбур туш, вучиз лагьайтIа нагагь ада мад гъуьлуьз яб гуз гатIум хъувуртIа, ада ам таъминарун цIийиз башламиш хъувун мумкин я.
Эгер дидедални бубадал кьведални чан алаз ва аял таъмин ийидай мумкинвал аваз хьайитIа, яш тамам хьанвай аял сифте нубатда фбубади таъмин авун лазим я. Нагагь буба авачтIа, я тахьайтIа ам кесиб ва адаз зегьмет чIугвадай такьат авачиз хьайитIа – гьадан бубади. Эгер гьамни авачиз хьайитIа, я тахьайтIа ам кесиб ва я зегьмет чIугвадай такьат авачиз хьайитIа, чIехи аял дидеди хуьн лазим я.
Нагагь диде кьенваз хьайитIа ва я ам кесиб, я тахьайтIа зегьмет чIугвадай такьат авачирди яз хьайитIа, аял хуьн вичел гьадан бубади къачузва. Эгер гьамни авачиз хьайитIа ва я ам кесиб, я тахьайтIа зегьмет чIугвадай такьат авачирди яз хьайитIа, аялар хуьнин мажбурнама дидедин дидедал физва. Винидихъ лагьай къайдада аял хуьн мажбурнама хьанвай бубади, дидеди, чIехи бубади ва я чIехи дидеди аялар таъмин авун лазим я, анжах эгер:
1) адаз (бубадиз ва я дидедиз) вичиз сифте нубатда герек вири затIарикай са суткадин къене артуханди аваз хьайитIа (эгер бубади ва я чIехи бубади таъмин ийиз хьайитIа, вичизни вичин папаз герек затIарикай артуханди);
2) буба ва я диде къазанмишзавайди хьун лазим я ва адан мажиб вичиз ийизвай харжарилай гъейри, адан аялдиз виридалайни чарасуз затIар къачун патал бес хьана кIанда. Нагагь къаюмдиз (бубадиз, дидедиз ва икI мад) эцигнавай девлет ва я кIвалах авачиз хьайитIа, амма адаз кIвалах ийидай такьат аваз хьайитIа, ам вичин дережадихъ галаз кьадай ва ихтияр авай, аялдиз ийизвай харжар кIевун патал бес жедай пул къведай кIвалахдал экъечIун мажбур я («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз, «Гьашия аль-Кальюби», «Асна аль-МатIалиб», «Гьашия аль-Бужайрами» ва масабур).
Гьайванар сад-садаз ягъунай пул къачудай ихтияр авани?
Ибн Умара лагьана: «Эркек гьайванар дишибуруз ягъун патал ишлемишунай пул къачун Пайгъамбарди къадагъа авуна» (Аль-Бухари). Садра гьайванар сад-садаз ягъунай ва я а кар патал тайин вахтунда абур кирида къачунай пул къачун къадагъа я. Гьайванар сад-садаз ягъунай ва я маядай къимет тайинарунал къадагъа эцигуниз алимри а кардалди баян гузва хьи, ам ахтармишиз жедай затI туш ва гьаниз килигна адан маядал я къимет эцигун, я акун, я ихтиярда тун мумкин туш ва ихтиярда тунни иесидилай аслу туш. Амма эгер гьа кар патал гьайван кирида кьур касди савкьват яз са затI гайитIа, ва идакай виликамаз лагьанвачиртIа, ина къадагъа авач. Къарар: эркек гьайван дишидаз ягъун патал виликамаз гьакъидин патахъай икьрар тахьана, вахтуналди ишлемишун патал вугайтIа жеда («Асна аль-МатIалиб», «ат-Тахзиб»).
Полиэтилен кафан хьиз ишлемишайтIа жедани?
Кафан хьиз ишлемишзавай затI чарасуз хьун лазим я:
1. Чан алайдаз ихтияр авайди. Месела, итимдин бедендал тIебии пек (шёлк) алчукдай ихтияр авач, вучиз лагьайтIа чан аламаз ам адаз къадагъа тир.
2. Жендек таквадайди. Инсандал, месела, лап мукьвара ктIана руг жедай куьгьне хьанвай парча алчукдай ихтияр ава, эгер ам кьенвайди саймиш тавун хьиз гьисаб тийиз хьайитIа. Гьа икI, винидихъ лагьай лишанрал асаслу яз, полиэтилен кафан хьиз ишлемишдай ихтияр ава, эгер адай жендек такваз хьайитIа ва ам алчукун (михьивилин хатасузвал кьиле тухун лазим тир дуьшуьшра) кьенвайдаз гьуьрмет тавун хьиз гьисаб тийиз хьайитIа.
Къейд: Къейд авун лазим я хьи, полиэтилен ишлемишдай ихтияр аватIани, парча ишлемишун хъсан яз гьисабзава, вични лацу рангунин памбагдин, вучиз лагьайтIа Пайгъамбарди кьенвайдан беден иер кафандик кутун буйругънай, яни лацу рангунин: «Лацу парталар алукI, вучиз лагьайтIа абур куь парталрикай виридалйни хъсанбур я ва адак (лацу рангунин парталрик) куь кьейибурни кутур» (Ат-Тирмизи). («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам ашШирванидин баянар галаз).
КIвал кирида кьунай гьакъи гунин вахт мус алукьзава?
Кири кьве жуьредиз пай жезва:
1. Са касдин хсусият вахтуналди ишлемишун, месела, кIвал, улакь ва икI мад кирида кьун.
2. Инсан кIвалахдал кирида кьун, месела, кIвал эцигиз, парталар цваз ва икI мад. Киридин сад лагьай жуьреда гьакъи гунин вахт кирида вуганвайдан ва кирида къачунвайдан арада хьанвай икьрардал бинелу яз тайинарзава.
Амма эгер икьрар кутIундайла кьве патани гьакъи гунин виридалайни эхиримжи вахт тайин авунвачтIа ва я лагьанвачтIа, адан вахт кирида къачузвай эменни вахтуналди ишлемишуниз къачурла алукьзава. КIвал кирида кьун сад лагьай жуьредик акатуниз килигна, гьакъи гунин вахтни икьрар хьанвай вахтунда къуватда гьатзава, амма эгер вахтуникай икьрар хьанвачтIа, гьакъи гунин вахт кIвал кирида къачур вахтунилай алукьзава («Мингьаж атI-ТIалибин», «Тугьфат аль-Мугьтаж»).
