СУАЛ-ЖАВАБ

Кьибле гьи пата аватIа чин тийиз хьайитIа, капI гьикI ийида?

КапI Меккада авай Кябедихъ элкъвена ийизвайди чаз чизва. Месела, Дагъустанда авайбуру капI ийидайла, кьибле патахъ (са тIимил рагъакIизвай патахъни) элкъвезва, Индияда – рагъакIизвай патахъ, Ливияда – рагъэкъечIзавай патахъ ва Эфиопияда кефер патахъ. Гьавиляй, капI-тIеат ийизвай кас са чкадиз физ рекье гьатдайла, ада вичихъ галаз кьибле гьина аватIа чирдай компас къачун ва я вичивай жезвай къайда кьибле чирун лазим я. Эгер кьибле чириз жезвачтIа, капI рикIиз кIандай са патахъ ийизва, анжах ахпа ам къаза хъувун лазим къвезва («Ианату-тI-тIалибин»).

Дастамаз гвай арада жуван папахъ хатадай галукьайтIа, ам чIур жезвани?

Эгер итимдин гъил ва я маса ахъа хам алай чка вичин папан ва я чара, Исламди эвленмиш жедай ихтияр гузвай дишегьлидин чIарар, сарар, кикер квачиз амай бедендихъ хатадай хьайитIани галукьайтIа, итимдинни дишегьлидин дастамаз чIур жезва («Мангьажу-ль-Къавим»).

 Алай вахтунда чан аламай пайгъамбарар авани?

Эхь, алай вахтунда кьуд пайгъамбардал чан алама. Хизри пайгъамбар чилерал, Ильяс пайгъамбар гьуьлерал, Иса пайгъамбар цаварал ва Идрис пайгъамбар Женнетда ава («Аль-Фатава-ль-Гьадисия»).

ТупIарин кикер гьикI атIун лазим я?

Сифтени сифте «Бисмил-лягьи-р-рахIмани-р-рахIим» лугьун сунна я. Ахпа эрчIи гъилин къалурдай тупIалай башламишна гъвечIи тIуб галай патахъ фида. Эхирдайни кIанчIал тупIун кек атIуда. Чапла гъилин гъвечIи тупIалай башламишда, кIанчIал тупIал куьтягьда. Ахпа атIанвай кикер чилик кутуртIа хъсан я («Ианату-тI-тIалибин»).

ЧIарар чIулав рангада твадай ихтияр авани?

ЧIарар чIулав рангада тун къадагъа авунвай кар я. Абу Давуда Насаидилай гъизвай гьадисда кхьенва: «Инсанри чпин чIарар чIулав рангада тваз Эхирзамандиз башламишда ва абуруз Женнетдин гьич нини къведач». Анжах гъуьлуьн ихтиярдалди, тек са гьам патал чIарариз чIулав ранг ядай ихтияр ава («Аль-Мукъаддамату-ль-Гьазрамия»).

Вацран кьилер башламишдайла дишегьлиди чарасуз ийидай ният, затI авани?

Вацран кьилер башламишдайла ахьтин чарасуз авуна кIанзавай ният авач. Амма бязи алимри лугьузвайвал, ада агъадихъ галай гафар лагьайтIа хъсан жеда: «За ният ийизва вацран кьилер куьтягь жедалди капI авун ва сив хуьн акъвазарун Аллагьдин ﷻ эмирдиз табий хьана». ИкI лагьайла, адаз гьа кпIар авурла ва сивер хвейила жезвай кьван суваб хьун мумкин я («Фатгьу-ль-Аллям»).

Папан вацран кьилер куьтягь хьайила, ада жендек чуьхуьдалди, итимдиз адахъ галаз месин алакъаяр ийидай ихтияр авани?

Дишегьлидин вацран кьилер куьтягь хьайила, жендек чуьхуьдалди, вацран кьилер авайла гьарам тир шейэрикай кьвед гьалал жезва: сад лагьайди, ферз ва я суннат сив хуьн; кьвед лагьайди, тIалакь гун, яни эгер итимдиз вичин папаз тIалакь гуз кIанз хьайитIа, ада вацран кьилер куьтягь жедалди сабур авун лазим я. Эгер сабур тавуна гьа арада гайитIа, тIалакь гьисабзава, анжах итимдиз гунагь жезва. Ибурулай гъейри, капI авун, месин алакъаяр, Къуръан кIелун, гьатта хуралай ва масабур – адаз гьалал жезва анжах жендек чуьхвейдалай кьулухъ («Фатгьу-ль-Аллям»).

Заз кьиникьихъай кичIезва. Ада-хъай кичIе хьун хъсан яни, я тахьайтIа пис? Адахъай кичIе тахьун патал вуч авуна кIанда?

Кьиникь гьар са касдин рикIел хьана кIанда. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Лезетар чукIурзавай затI – кьиникь, куьне гзафни-гзаф рикIел гъваш» (Тирмизи). И гьадисдай чаз аквазва хьи, кьиникь рикIел хьуникай вуч хийир аватIа. Эгер чи рикIел гьамиша кьиникь хьайитIа, чун гунагьрикай яргъа жеда, са гунагь хьайитIа, туба ийиз гьерекатда. Кьиникьихъай кичIе тежедайвал адахъ гьазур хьун лазим я. ГьикI гьазур жеда кьван? Жуван хиве авай ферзер: капI, сив хуьн, закат гун, мумкинвал авай касди гьаж авун кьилиз акъудна, Аллагьдин ﷻ ва гьакIни инсанрин вилик квай буржар вахкана кIанда. Кефи ханвай кас аватIа адавай гъил къачун тIалабна, рикIин сидкьидай туба авуна кIанда. ИкI хьайитIа инсан гьамиша кьиникьихъ гьазур яз жеда ва кьиникьихъай адаз кичIени жедач («Мукашафату-ль-Къулюб»).

Некягь вуч авурла чIур жезва?

Эгер итимди вичин папаз «ваз тIалакь» ва я «чун чара хьана» лагьайтIа некягь чIур жезва, и гафар ачухбур яз гьисабзава, абур чара хьунин ниятдихъ муьгьтеж туш. Яни зарафат яз лагьайтlани, гъуьлни паб чара жезва. Эгер гъуьлуь ачух тушир, яни чпихъ тIалакьдин ва маса мана авай гафар лагьанватlа, ва адаз тIалакь гудай ният авайтlа, тlалакь жезва. Месела, ахлад ви бубадин кIвализ, алат залай, вун заз гьарам я. Мад баян хгузва: гьа ихьтин ва абуруз тешпигь гафар лугьудайла итимдин рикIе тIалакьдин ният аваз хьайитIа, некягь чIур жезва. Гьа и тIалакьдин гафар гьатта зарафатдай лагьайтIани, ам чIур жезва. ТIалакь гунилай гъейри, некягь чIурзавай маса крарни ава. Абурукай виридалайни мукъаят хьун лазим тирди – гъуьл ва я паб Ислам диндай акъатун я. Диндай акъудзавай кlвалахарни авун виже къведач. Некягь еке метлеб авай кар тирди чаз чир хьун лазим я, гьавиляй адахъ галаз алакъалу месэлаяр илим авай касдихъ, хуьруьн имамдихъ галаз санал гьялна кIанда («Ианату-тI-тIалибин»).