Имам Шафиидин мазгьабдай
Жаназа капI ийидайла мейит имамдин вилик гьикI эцигун лазим я?
Жаназа кпIунин важиблу шартIарикай сад – кьенвайди имамдин вилик хьун, ам чуьхвенваз хьун ва кафандик кутунваз хьун я. Кьенвай итимдин беден имамдилай кьил чапла патахъ, дишегьлидин – эрчIи патахъ галаз эцигайтIа, хъсан жеда.
КпIуниз гьахьдалди, имам, кьенвай итимдин кьилин къаншарда а саягъда акъвазна кIанда хьи, беден адан эрчIи патахъ жедайвал (эрчIи пад артух яз гьисабна). Эгер кьенвайди дишегьли яз хьайитIа, имам адан къалчахдин кIарабдин къаншарда акъвазда, идалди адан бедендин шикилдин цIарар кIевун патал («Равдат атI-ТIалибин», «Фатава аль-Мутамада»).
Сагьви сажда вуч я ва ам мус ийида?
Сагьви сажда – им кьве (адетдин) сажда я. Абур кпIуна эхиримжи «ат-Тагьийят» кIелайдалай кьулухъ «Саламдин» вилик ийида. Сагьви сажда авун лап хъсан кар я (гьатта суннатдин кпIарани), эгер кпIуна: 1) абазар (суннатар, абур тавун кьве саждади тамамарзава) ахъайнаваз хьайитIа, месела, пуд ва я кьуд ракатдин кпIара кьвед лагьай ракатда суннатдин «ат-Тагьийят» ва я экуьнин кпIуна ва Рамазан вацран кьвед лагьай паюна «Магьдина» («Къунут») дуьа кIелун ва икI мад; 2) капI чIур тийизвай са къадагъа затI авуна, месела, рикIелай алатна артухан ракат авуна («Тугьфат аль-Мугьтаж»).
Кирида кьунвай чкада (туьквенда ва я кIвале) цIай кьур дуьшуьшда кирида кьунвайда хьайи зарардин къимет иесидив вахкун лазим яни?
Нагагь са касди туьквен ва я кIвал кирида кьунваз хьайитIа ва цIай кьурла абур ишлемишдай гьалда амачиз хьайитIа, кирида кьунвайда зарардин къимет вахкун лазим туш, эгер адан патай къайгъусузвал авачиртIа.
Нагагь кирида вуганвай касди хьанвай дуьшуьшда кирида кьунвай кас тахсирлу тирди тестикь ийиз хьайитIа, ада, субут авун яз, цIай кьунихъ кирида кьунвайдан алакъа авайди тестикьардай кьве пешекардин шагьидвал гъун чарасуз я.
Тахсир авачиз хьайитIа, кирида кьунвай касдилай къайгъусузвал авунин тахсир алатзава. Фикирдиз къачун лазим я хьи, кирида вуганвай касни кирида кьунвай касдив хьанвай зиян вахкун мажбур туш («Фатгь аль-Муин», «Гьашия аль-Жамаль», «Тугьфат аль-Мугьтаж», «Мугъни аль-Мугьтаж»).
Эгер сад лагьай сеферда чукIулди атIун тавуртIа, яни сурлумпI туьтуьнал чукIул кьвед лагьай сеферда тухвайла атIанваз хьайитIа, гьахьтин къушдин як недай ихтияр авани?
Шафии мазгьабдин якъин чешмейра кхьенва хьи, эгер тукIвазвай касди тукIун акъвазарна чукIул хкажайтIа ва гьасятда ам гардандал эхциг хъувуна эхирдал кьван тукIун хъувуртIа, идалди тукIун чIур жезвач.
Я тахьайтIа, месела, тадиз чукIул маса, адалай хци чукIулдал дегишардайвал хьайитIа. Яни са гъвечIи ара гудай ихтияр ава, гьатта эгер кьвед лагьай сеферда тукIваз алахъдайла, чан аламайдан лишанар къалурзавачиз хьайитIани. Нагагь винидихъ къалурайдалай гзаф вахт алатнаваз хьайитIа, як недай ихтияр хьун патал, чукIул кьвед лагьай сеферда гардандал эцигайла, ада чан аламайдан лишанар къалурун лазим я.
Чан аламайдан лишанар бедендин жакIумар агаж жез ахъа хъхьуналди (конвульсии), иви пульс ягъиз авахьуналди, туьтуьнай ванер акъатуналди ва я ивидиз хас тир лишанар амукьуналди тайинариз жеда.
Вири и кьуд лишандиз килигайтIани жеда, амма гьакIни бес жезва я сад лагьай лишан хьун, я пуд эхиримжи лишан санал хьун, абуру гзаф якъинвал аваз гьайван гьеле текьенвайдан фикирдал гъида («Гьашия аль-Бужайрами аля аль-ХатIиб», «Гьашия аль-Бужайрами аля шаргь альМангьаж», «Тугьфат аль-Мугьтаж»).
Яш тамам хьанвай ДЦП-дик азарлуда капI авун чарасуз яни?
Эгер мусурмандин акьул сагълам яз хьайитIа, капI тавун патал адаз уьзуьрлу себеб авач. Гьаниз килигна, ДЦПдик азарлуда чарасуз капI авун лазим тир къарар акъудун патал, адан яш тамам хьуниз ва акьулдин бажарагъдиз фикир гун герек я.
Эгер адаз акьулдин зайифвал авачиз хьайитIа ва хъсанди писдавай чара ийиз элкъвена къваларив гвай алем аннамишиз хьайитIа, адаз азаддиз къекъведай мумкинвал авани авачни килиг тавуна, капI авун адан хиве твазва. Азарлудаз капI ферз тир дуьшуьшда, ада вичин бедендин гьалдивай жезвай тегьерда ам авун чарасуз я.
ГьакIни ДЦП-дик азарлуда динда эцигнавай къайдадин ва бедендин михьивал авун чарасуз я. Нагагь адавай кьилди вичин бедендин михьивал тежез хьайитIа, ада гуьгьуьллувилелди гьа кIвалах жедай чарабурувай куьмек къачун лазим я. ТахьайтIа, гьатта пул ганани, ада са кас желб авун герек я, месела, гъилерал яд иличиз ва я вичивай чуьхуьз тежезвай бедендин пай чуьхуьз куьмек гуз («Мугъни аль-Мугьтаж»).
Кьенвайдал элязавай жаназа капI гьакъикъиди яз гьисабзавани, эгер мискIинда капI ийизвайбурун ва мейитдин арада цал аваз хьайитIа?
Жаназа капI авунин шартIарикай сад – им капI ийизвайбурун ва мейитдин арада манийвал (дакIар, цал, акьалнавай ракIар ва икI мад) тахьун я. Месела, мискIинда авай касди арада дакIар аваз куьчеда авай мейитдал капI эляна виже къведач.
Амма нагагь дакIар ахъай жезвайди яз хьайитIа, анай регьятдиз кам яна къецел экъечIиз жез хьайитIа ва ам ахъазваз хьайитIа, жаназа капI гьакъикъиди жеда («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянарни галаз).
Пехъерин тухумдин къушарин як
недай ихтияр авани?
Шафиитрин мазгьабдал бинеламиш яз, вичик пехъер, чIагъар, керекулар ва масабур акатзавай пехъерин тухумдин къушарин як тIуьниз ишлемишун къадагъа я, амма аник сойка, галка, альпийский галка ва клушица акатзавач. Бязи алимри гьисабзавайвал, пехъерин тухумдикай къадагъа я анжах лешер незвай ва инсанриз зиян гузвай къушар, месела, кIвагъ (ворон) («Равза атI-ТIалибин», «Тархат-Тасриб фи шаргь ат-Такриб», «Гьаят аль-Гьаяван аль-Кубра»).
