СУАЛ-ЖАВАБ

СУАЛ-ЖАВАБ

Чара хьайидалай кьулухъ дишегьлидиз гъуьлуьвай, абур санал яшамиш жедайла ам папан пулунихъ яшамиш хьунай, гьа пул эвез хъувун истемишдай ихтияр авани?

Эгер гъуьл папан пулунихъ яшамиш жезвайтIа, амма папа гафаралди и кардиз разивал гузвачиртIа, гъуьл вичи харж авур пул эвез хъувуниз мажбур я. Нагагь гъуьлуь вичи пул папан разивал аваз харж ийизвай лугьуз тестикьариз хьайитIа, ада шагьидар гъуналди а кар субутарун чарасуз я. Эгер шагьидар гъиз жезвачтIа, кьин кьуналди дишегьли гьахълу ийизва, вич рази тушир ва я вичин пул гъуьлуьз харждай ихтияр гайиди тушир лагьана.

Маса гафаралди, нагагь папа эвез хъувун истемишайтIа, амма гъуьлуьвай, вичи папан пул адан разивал аваз, харж авурди субутариз тахьайтIа, папа вич гьавайда гъуьл хуьнал рази тушир лагьана кьин кьурдалай кьулухъ, ам вичи авур харжар эвез хъувуниз мажбур жеда.

(«Аль-фатава аль-муътамада», «Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия аш-Ширвани»)

ВиртIедилай закат гана кIанзавани, эгер чIижери ам йиса виш килограммдилай гзаф гуз хьайитIа?

Якъин фикирдал бинелу яз, вирт закат къвезвай эменнидин жуьредик акатзавач. Гьаниз килигна, вичин бинедай виртIедилай закат къвезвач.

ВиртIедилай, маса жуьредин мал-девлетдилай хьиз, закат анжах а дуьшуьшда къвезва хьи, эгер адал алвер ийиз хьайитIа. Месела, нагагь инсанди алвер авунин ният аваз тайин кьадар вирт маса къачунваз хьайитIа, вацран календардай йис алатайла (354-355 югъ), адан вири акъваззавай къиметдикай ада 2,5% закат гун лазим я, эгер алвердин йисан эхирдай метягьдин акъваззавай къимет нисабдив (85 г къизилдин акъваззавай къимет) агакьайтIа.

(«Аль-мажму», шаргь аль-Мухаззаб, «Гьашия ат-Тармаси»)

Кьенвай инсандал 300 агъзур манат бурж аламай ва ада вичелай кьулухъ вад миллиондин къиметда авай эменни тунва: кIвал ва машин. Варисри бурж вахкун тавуна машин маса гана. Пул буржуниз вуганвай касдиз, инсан кьейила адал алай пулунин буржарай, адан эменни гиравда хьунин бинедаллаз, машин маса къачунвайдавай ам къахчудай ихтияр авани?

Вахкун тавунвай буржар алай инсан кьейила, ада вичелай кьулухъ тунвай вири эменни, кучукунин чарасуз харжар квачиз, гьакIни чан аламаз гиравда эцигнавай эменни квачиз, адал аламай муькуь буржар вахкун патал гиравда жезва. А эменнидихъ галаз, ам хсусиятвиляй акъудзавай са карни ийидай ихтияр авач, месела, маса гун, багъишун ва икI мад. Бурж алайди чир хьайидалай кьулухъ ахьтин эменнидихъ галаз авунвай гьар гьи икьрар хьайитIани къадагъа я ва ам гьакъикъиди жедач.

А къарар буржунин кьадардилай аслу тушиз тамамарун лазим я: ам ирсинилай гзаф яни, тIимил яни ва я адаз барабар яни. ГьакIни ирсинин эменнидикай са затI маса гудалди кьенвайдал бурж алайди варисриз чизвайни, чизвачирни килиг тавуна, а къарар гьакъикъиди я – гьикI хьайитIани а эменни маса гун, багъишун ва икI мад къадагъа жеда ва кутIуннавай савдадин икьрар гьакъикъиди жедач.

Идакай хкатзава хьи, и дуьшуьшда машин маса гунин савдадин икьрар гьакъикъиди туш. Амма им буржунин иесидиз гьакъикъи тушир савдадин икьрардалди машин къачунвай инсандивай ам къахчуртIа жеда лагьай гаф туш. Адаз анжах варисривай бурж вахкун истемишдай ихтияр ава ва абурувай чпиз къулай гьи къайдада хьайитIани: чпин пулуналди ва я кьенвайдан эменнидикай маса шейиналди бурж вахкуз жеда.

Нагагь варисри чпи бурж вахкудач лагьайтIа, буржунин иесиди и кардикай имамдиз (къазидиз) лугьун лазим я, ва ада кьенвайдан эменнидикай са шей маса гуда ва а чIавуз гъилиз атай пулуникай бурж вахкуда.

(«Мугъни аль-Мугьтаж», «Тугьфат аль-Мугьтаж»)

Дишегьлидиз балкIандал алаз физ чирдай ихтияр авани, эгер адаз чирзавайди дишегьли ва я адан магьрам (гъуьл ва я адаз гъуьлуьз фидай ихтияр авачир мукьвади) яз хьайитIа?

Эгер дишегьлиди вич тухунин тегьердин диндин вири къайдаяр кьиле тухузватIа ва чара (дишегьлидиз чара) итимрин арада авачтIа, гъуьлуьн (эгер ам гъуьлуьк кватIа) ихтиярдалди адаз балкIандал алаз физ чирдай ихтияр ава.

Гзаф алимри ихьтин къарардин бине яз асгьаб Умаран гафар къачузва (мана): «Куь аялриз сирнав ийиз, чIемерукдай ягъиз ва балкIандал алаз физ чира». АкI хьайила, балкIандал алаз физ чируна итимрин ва дишегьлийрин арада тафават твазвач.

Якъин гьадисда лагьанвайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Девейрал алаз физвай виридалайни хъсан дишегьлияр – ибур Къурайш тайифадин дишегьлияр я» (Муслим).

Имам Ибн Гьажар аль-Аскъаляниди вичин «Фатгь аль-Бари» ктабда кхьизва: «Ина «…девейрал алаз физвай…» гафари арабриз мукьвал-мукьвал девейрал алаз фин адет хьанвайди къалурзава». Гьаниз килигна, балкIанрал алаз физ чирунни къадагъа туш.

(«Файд аль-Къадир», «Фатгь аль-Бари»)

Эгер инсанди са затI ишлемишун патал гьавайда къачуртIа ва ам адав гвайла чIур хьайитIа, иесидиз зарар эвез хъувун лазим яни?

Гьавайда ишлемишун патал къачунвай шейинин амортизация эвез хъийизвач, гьикI хьи шей къимет тагана ишлемишиз вугунин асул мана гьана ава.

Эгер ишлемишун патал гьавайда къачунвай шей чIур хьайитIа, ам къачунвай касди чIур хьайи йикъан ам акъваззавай къимет гьисабдиз къачуна эвез хъувун чарасуз я. Гьакъисуз икьрардин затI эвез хъувун лазим я, гьатта ам къачунвай касдин патай къайгъусузвал авачиз чIур хьайитIани.

Идаз делил Пайгъамбардин ﷺ гьадис жезва. Ана Хунайндин юкъуз Пайгъамбарди ﷺ вичин асгьаб Сафваназ кьеркьер арият (къимет тагана ишлемишиз къачунвайбур) я ва ам эвез хъувун лазим я, лагьана.

Амма эвез хъувунин шартI – им гьакъисуз икьрардин шей вичин везифадай ишлемишдайла чIур хьун туш. Месела, вахтуналди ишлемишун патал къачунвай машин гваз катна. Ихьтин дуьшуьшда ам эвез хъувун лазим я. Амма вичин везифадай ам ишлемишдайла чIур хьайитIа, ам эвез хъувун герек туш. Месела, машин гьалдай вахтунда вичин тIебии себебралди адан мотор чIур хьана. Ихьтин дуьшуьшда зарар эвез хъувун герек туш.

(«Ианат атI-ТIалибин»)