Суал-жаваб
Доллардин къимет аватайтIа, буржуниз къачунвай касди бурж кьадайла адаз гьихьтин къимет авайтIа гьа къиметдай вахкунин шартIуналди долларар буржуниз къачуртIа жедани?
Буржуниз къачунин икьрарда ахьтин шартI ихтияр авач, вучиз лагьайтIа ада буржунин икьрар файдачивилиз (рибадиз) элкъуьрзава. Эгер гьакI ятIани, буржуниз къачунин икьрарда ахьтин шартI къалурнаваз хьайитIа, ам тамамарун лазим туш.
ГьакIни бурж вугузвай касдиз къадагъа я буржуниз къачузвай касдивай пулунин къимет аватунин нетижада арадал атай къиметдин тафават истемишун, гьатта сифтедай ахьтин шартIуникай раханвачиртIани.
Нагагь бурж вахкунин вахт алукьайла пулунин къимет хкаж хьайитIа, буржуниз къачунвайдаз бурж вахкузвай вахтунда авай къиметдай ам вахкудай ихтияр авач.
Месела, эгер са касди 100 доллар буржуниз къачунватIа ва а чIавуз са доллардин къимет 70 манат тиртIа, амма бурж вахкудай вахт алукьайла ам 80 манатдал кьван хкаж хьанватIа, бурж вахкузвайдаз исятда авай къиметдай гьахъ-гьисаб ийидай ихтияр авач, яни бурж кьазвай юкъуз 100 доллар 7 000 манатдиз барабар тир, ва бурж вахкузвай юкъуз 7 000 манат 87,5 доллардиз барабар жезва лагьана, гьакьван вахкудай.
Им буржуниз вугунин икьрардин шартI яни, тушни аслу тушиз, акI авун къадагъа я.
Эгер буржуниз вугунин икьрарда сифтедилай винидихъ къалурнавай къадагъа шартIар авачиртIа ва пулунин къимет аватай дуьшуьшда буржуниз къачунвайда вичин хушуналди чухсагъул лугьун яз лазим кьадардилай гзаф вахкайтIа, я тахьайтIа буржуниз вуганвайда къимет хкаж хьуниз килигна буржунин са кьадар пай гьалал авуртIа, ам ихтияр авай кар я ва гьатта тарифдизни лайихлу я.
Винидихъ лагьай гафар адалди делилламишнава хьи, буржуниз къачунвай гьи пул хьайитIани буржуниз вуганвайдав гьи кьадарда аваз къачунвайтIа, гьакьван кьадарда аваз вахкун лазим я, пулунин къимет дегиш хьунилай аслу тушиз.
(«Аль-икна фи хилли алфаз Аби Шужа», «Къарар мажлиси аль-мажама аль-фикъгьи»)
Жуван вири мал-девлет веси авуртIа жедани?
Жуван мал-девлетдин пуд паюникай са паюнилай гзаф веси авун карагьат я.
Лугьузва хьи, са сеферда Саада Пайгъамбардивай ﷺ жузуна: «Заз зи мал-девлет веси ийиз кIанзава, заз анжах са руш ава хьи. За зи эменнидин са пай веси ийидани?» Пайгъамбарди ﷺ жаваб гана: «Са пай – им гзаф я». Саада мад хабар кьуна: «Пудай сад?» Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Пудай сад, амма пудай садни гзаф жеда».
Жуван мал-девлетдин пуд паюникай са паюнилай гзаф веси авун карагьат я. Веси авунвай эменнидин кьадар пуд паюникай са паюнилай тIимил хьайитIа хъсан я.
Эгер инсанди вичин мал-девлетдин пудай садалай гзаф веси авунваз хьайитIа ва веси авунвайди кьейидалай кьулухъ ирсдар ахьтин весидихъ галаз рази тахьайтIа, алимрин гаф сад хьуналди, пудай садалай артух хьанвай эменнидин пай весидин къуват амачирди яз гьисабзава, вучиз лагьайтIа ам варисдин эменни хьиз гьисабзава.
(«Мугъни аль-Мугьтаж»)
Дишегьлийриз ихтияр авани дишегьлийрин жемятдин кпIунин имамвиле акъваздай ва а вахтунда абуру вуч фикирдиз къачуна кIанда?
Дишегьлийри капI жемятдалди авун хъсан я, абуруз имам яз гьикI итим, гьакI дишегьли акъвазайтIа жеда. Итимрин жемятдин кпIунин имам яз дишегьлидиз акъваздай ихтияр авач.
Дишегьлийри жемятдин капI кIвале авун хъсан яз гьисабзава, мискIинда ваъ.
Эгер дишегьлийрин жемятдин кпIунин имам дишегьли яз хьайитIа, адаз, итимдиз хьиз, имамда акъвазунин ният авун хъсан я – и кардай суваб жедайвал.
Амма ада ахьтин ният тавуртIани, адан капI гьакъикъатди жеда, амма жемятдин капI авунай адаз суваб жедач. Адан гуьгъуьна аваз капI ийизвай дишегьлийри жемятдин капI авунин ва я имамдин гуьгъуьна аваз капI авунин ният авун чарасуз я.
Жемятдин капI ийидайла, имамда акъвазнавай дишегьлидиз вилик экъечIун, итим-имамди ийизвайди хьиз, карагьат я. Ам сад лагьай жергедин юкьва, маса дишегьлийрихъ галаз сад хьиз акъвазун ва я са тIимил вилик экъечIун лазим я.
Ван алаз кIелзавай кпIарал имамда акъвазнавай дишегьлидиз вичин гуьгъуьна акъвазна капI ийизвай дишегьлийриз ван къведайвал сес хкаждай ихтияр ава, амма итимри хьиз сес хкажун карагьат я. Нагагь ада чара итимар алай чкадал сес хкажайтIа, ида капI чIурдач, амма карагьат я.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «аль-Фатава аль-Мутамада»)
