Мазгьабриз табий хьун герек яни?
Мазгьабриз табий хьун герек яни?
Суал: Эхиримжи вахтара кьуд мазгьабдин имамрин рекьяй фин герек авач лугьузвай инсанар акъатнава, гуя, анжах Къуръандизни Пайгъамбардин ﷺ суннадиз табий хьана кIанда. Абур гьахъ яни?
Жаваб: Ваъ, абур гьахъ туш. Ихьтин гафар лугьузвайбур чеб ягъалмиш хьанвай ва масабур ягъалмишарзавай инсанар я. Вири кьуд мазгьабни бес Къуръандални Пайгъамбардин ﷺ суннадал бинеламиш хьана туькIуьрнавачни? Бес кьуд мазгьабдин имамрини лугьузвачирни: «Гьакъикъи гьадисдиз акси тир зи гаф куьне кьабулмир?!» Мазгьабар Къуръандайни Суннадай къачунвай рекьер тирди и гафуни тестикьарзавачни бес?!
Къуръандай ва Суннадай къарар кьабулун патал инсандихъ гзаф илим хьун лазим я. Лазим тир илим авачир гьар са кас мазгьабриз табий хьана кIанда.
Гьатта Иззу бну Абдуссалям, Мугьаммад аль-Жувайни, имам Навави, Ибн Гьажар Аскъаляни, Рамали, Закария аль-Ансари, Рафи’и, Авза’и, Ибн Абидин, Ибн Гьажар Гьайтами, Ибн Къуддамат, Ибн Сурайж, Ибн Гьумам, ХатIибу Ширбини хьтин еке алимри Къуръандай къарар акъудзавачир (абуруз чеб и кардиз лайихлу туширбур хьиз аквазвай). Гьа са вахтунда абуруз гьатта гъвечIи чIавалай Къуръан, виш агъзурралди гьадисар хуралай чизвай, Къуръандин тафсирар (баянар) чизвай, абуру вишералди шариатдин ктабар кхьенвай.
Алатай вахтара авай алимар исятда авайбурухъ галаз гекъигайтIа, филинихъ галаз цегв гекъигай мисал жеда. Хъуьруьнни къвезва, гьа са вахтунда рикI пашманни жезва ихьтин гафар (яни мазгьабриз табий хьун герек авач лугьудай) гьич араб чIал чин тийизвай инсанривай ван хьайила. Къуръанди чаз чалай гзаф чизвай инсанрин геле аваз фин эмирзава. Жергедин инсанриз гьа и авамри (вагьабитри) Къуръандизни Суннадиз эвер гузвайди хьиз жеда. Анжах гьакъикъат ам я хьи, абуру Ибн Таймиядин ва Ибн Абдуль-Вагьабан, Жамил Зинудин, Багьауддинан, Албанидин, Усайминан, Бин Базан ва маса вагьабизмдин бине кутурбурун мазгьабдиз (рекьиз) табий хьуниз эвер гузва. Абурун рехъ Къуръандин аятриз чпин акьулди кьатIузвай къайдада баян гун, кьасухдай абуруз чIуру мана гун я. Авайвал лагьайтIа, и инсанри вад лагьай мазгьаб туькIуьрнава.
Бязибуру лугьун мумкин я: «Пайгъамбардин ﷺ ва адан асгьабрин девирда мазгьабар хьайиди туш!» АкI туш. Къуръанда лагьанва:
فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سورة الأنبياء، 7)
«Эгер квез чизвачтIа, куьне чизвайбурувай хабар яхъ». И аятди инсанар кьве патал пайна: 1. Илимдин инсанар – ибур чирвилер авай инсанар я. Абурувай чна хабар кьуна ва абурун геле аваз фена кIанда, абур мужтагьидар я. 2. Чирвилер авачир инсанар – ибур мужтагьидрин рекьяй фин лазим я.
Пайгъамбардал ﷺ чан алайла асгьабри адаз Шариатдин месэлайрин гьакъиндай суалар гузвай ва Пайгъамбарди ﷺ абуруз жавабар хгузвай. Гьар са къебиладин ва халкьдин кьилив абуруз Исламдихъ эвер гудайвал ва асгьабриз суалар гуз жедайвал Аллагьдин Расулди ﷺ вичин асгьабар ракъурзавай. Пайгъамбар ﷺ и дуьньядай фейидалай кьулухъ асгьабри чпин арада виридалайни гзаф илим авайбуруз Шариатдин суалар гуз эгечIна. Табиинрин девирдани гьа икI ийизвай. Абурулай кьулухъ яшамиш хьайи кьуд имам чпин вахтунда виридалайни гзаф илим авай инсанар тир. Имам Абу Гьанифади, имам Малика, имам Шафииди, имам Агьмада Пайгъамбардин ﷺ, асгьабрин ва табиинрин девирда авачир, цIийи са шейни туькIуьрнач. Абуру акъудзавай Шариатдин къарарар вири Къуръандал ва Суннадал бинеламиш жезвай. И кьуд имамдилай кьулухъ мад Къуръандайни Суннадай къарар акъудиз алакьзавай еке алимар (мужтагьидар) амукь тавуниз килигна, мусурман умматди, яни «агьлю-с-сунна ва-ль-жамаади» кьуд имамрин геле аваз фин кьетIна.
Абурун девирда, асгьабрин ва табиинрин девирдани чпин мазгьабар туькIуьрнавай маса мужтагьидар авай, анжах абурун (мазгьабар) чал агакьнач. А мазгьабар амукьнайтIа, мусурмандиз абурун геле аваз фидай ихтиярни жедай.
Бязибуру суал гун мумкин я: Къуръан ва Пайгъамбардин ﷺ сунна авайла чна мазгьабрикай вуч ийизва?
Жаваб: Мазгьабрин имамри Къуръандиз ва Суннадиз дуьздаказ, абурун мана чIур тавуна баян ганва. И къайда абуруз баян гун патал инсандихъ гзаф чирвилер хьун лазим я. Тамам къайдада араб чIал, адан грамматика, гьакIни ихьтин илимар: сарф, ма’ан, мантIикъ (логика), балагъат (риторика) ва масабур чир хьана кIанда. Мад, Къуръандин гьар са аятдин тарих, ам ракъурнавай вахт, аят ракъурунин ва гьадис лугьунин себеб, абурун тартиб чир хьун, гьи аятрини гьадисри умуми ва гьибуру кьетIен мана гузватIа, чир хьун чарасуз я. Мугькамат (ачух, са мана авай) аятар ва муташабигьат (са шумуд жуьредин мана авай) аятар гьибур ятIа, гьи аятар насих (виликдай атай аятдин къарар къуватдай вегьезвай) ва гьибур мансух (чпин къарар къуватдай вегьенвай аятар) ятIа, гьи аятар мукъайада (шартIар авай) ва гьибур мутIлакъ (шартIар авачир) ятIа ва маса шейэр чир хьун чарасуз я. И илимар тамам къайдада чин тийизвай инсанди Къуръандай ва гьадисрай къарар кьабулиз башламишайтIа, ам вич ягъалмиш жеда ва масабур ягъалмишарда.
Куьне фикир ая, 40 агъзур гьадис кIватIнавай, диндин рекьяй вад вишелайни гзаф ктабар кхьенвай имам Жалалуддин СуютIидиз и илимар чизвачир жал? Ам Къуръандиз баян гузвайбурукай (муфассир) сад тир. Ада вичин «Къуръандин илимар кхьиналди малумарун» лугьудай ктабда Къуръандиз баян гузвай касдихъ гьихьтин чирвилер ва Къуръандин илимар чир хьун лазим ятIа баян гузва. Абурун кьадар 102-далай гзаф я.
Ибур анжах Къуръандин илимрин кьадар я! Ахпа ада тамам къайдада чир хьун чарасуз тир маса илимрикайни лагьана. Ва гьа и вири илимар анжах Къуръандиз баян гун патал герек я. Ихьтин илимрин сагьиб яз ва Къуръандиз баян гудай кас (муфассир) яз, Жамалуддин СуютIи, мад «Исламдин гьужжат» лагьана тIвар ганвай, 300 агъзур гьадис хуралай чизвай имам аль-Гъазали хьтин инсанри гьатта Къуръандай ва гьадисрай къарар акъудзавачир.
Бес алай вахтунин, чеб «Исламдин илимрин духтурар» я лугьузвай ва чпин дин долларрихъ маса гуз гьазур тир авамриз и илимар гьинай чир хьурай?! Эгер са ни ятIани вичиз алатай вахтарин еке алимрихъ хьтин илимар ава лагьана фикирзаватIа, адан рикIе такабурлувили чка кьунва.
Куьрелди лагьайтIа, мазгьабриз табий хьуниз эвер гузвайбурун ва, акси яз, абуруз табий тахьуниз эвер гузвайбурун арада авай тафават гьим я лугьудай суалдиз жаваб ихьтинди я: мазгьабриз табий тахьуниз эвер гузвайбуру чпин зайиф илимдиз ва чеб гъавурда акьазвайвал Къуръандизни гьадисриз табий хьунихъ эвер гузва.
Мазгьабриз табий хьуниз эвер гузвайбуру чпин алакьунралди ва Къуръандинни гьадисрин гъавурда акьунин тегьердалди вири Исламдин дуьнья гьейранарнавай чIехи алимриз табий хьуниз эвер гузва.
Бязибуру суал гун мумкин я: бес Къуръан гьар сада кIелдайвал ва адаз баян гудайвал ракъурнавачни Аллагьди ﷻ?
Жаваб: Михьиз Къуръан вири гъавурда акьадайвал ракъурнавач. Къуръанда ахьтин чкаяр ава хьи, абурун гъавурда акьун патал анжах араб чIал чир хьун бес жезва. Амма ава ахьтин чкаярни, абурун гъавурда акьаз анжах адаз (Къуръандиз) Пайгъамбардини ﷺ адан асгьабри ганвай баянрин (тафсиррин) куьмекдалди жезвай.
И баянар кIелун патални гьакI араб чIал чир хьун бес жезва. ГьакIни ава ахьтин чкаяр, абурун манадин гъавурда акьун патал, абурал бинеламиш хьана къарар кьабулун патал винидихъ (алатай нумрада) чна гьисабай илимар чир хьун лазим я.
Эгер вири, са баянни галачиз Къуръандин гъавурда акьазвайтIа, бес вучиз Аллагь Таалади Мугьаммад Пайгъамбардиз ﷺ лагьана (мана):
وَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ (سورة النحل، 44)
«За вал Къуръан ракъурна, вуна инсанар абурал ракъурнавайдан гъавурда твадайвал» («Ан-Нагьл» сура, 44-аят).
Эгер вири Къуръандин гъавурда акьазвайтIа, бес вучиз гьадисрин ктабра вишералди гьадисар ава Къуръандин аятриз баян гузвай?!
Эгер вири Къуръандин гъавурда акьазвайтIа, Аллагьдин Расулди ﷺ Ибн Аббасаз ихьтин дуьа ийидачир:
اللَّهُمَّ فَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَ عَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ (صحيح الحيم و أحمد و ابن ماجه)
«Я Аллагь! Вуна идакай дин чидай кас ая ва Къуръандин баян адаз чира» (Гьакъикъи гьадис, Гьакима ва Агьмада агакьарна).
Аллагь Таалади неинки Вичин Пайгъамбардал ﷺ Къуръан ракъурна, гьакIни адаз баян гун Вичин хиве кьуна (мана):
ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ (سورة القيامة، 19)
«За адаз (Къуръандиз) баян гуда» («Аль-Къияма» сура, 19-аят).
Эгер вири инсанриз чирвилер авайтIа, Аллагь Таалади Къуръанда чаз ихьтин эмир ийидачир (мана): «Квез чин тийиз хьайитIа, куьне чизвайбурувай хабар яхъ» («Ан-Нагьл» сура, 43-аят).
Винидихъ тIвар кьур илимар чин тийизвай инсанри Къуръандай къарар кьабулиз хьайитIа, вуч хьун мумкин я? И суалдиз виридалайни хъсан жаваб Пайгъамбардин ﷺ гафар я:
مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ (أخبره الترمذي و حسنه و هو عند أبي داوود عند النسائ)
«Вичин фикирдалди (лазим тир илим авачиз) Къуръандиз баян гузвай касди вичиз Жегьеннемда чка гьазуррай» (и гьадис имам Тирмизиди агакьарна ва ам гьакъикъи гьадис я лагьана). Куьне фикир це, Аллагьдин Расулдиз ﷺ вичин умматда чпихъ чирвилер авачир, анжах Къуръандиз баянар гудай ва абурал бинеламиш хьана къарар кьабулдай инсанар акъатдайди виликамаз чизвай.
Кьатl ама
