Суал-жаваб
Исламдин къайдайралди тукIун тавунвай къушарин (къазран, уьрдегдин ва икI мад) туьк авай куртка алаз капI авун къадагъа яни?
Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди вичин «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Як недай ихтияр авачир чан алай гьайвандихъай къакъатай бедендин паяр (гьа жергедай яз чIарар, йис, туьк ва цIакулар) кьейи жендек (нежес) хьиз я. Эгер абур як недай ихтияр авай гьайванрин чIарар яз хьайитIа, алимрин сад хьанвай фикирдалди, абур михьибур я. Гьа гьахьтин къарар сарин, туькдин ва цIакулрин патахъайни кьабулнава».
«Нагагь инсан шаклу жезватIа, чIарар ва абуруз ухшар затIар як недай ихтияр авай гьайванрихъай къакъатнавани ва я як тIуьн къадагъа тир гьайванрихъай, абур чан алай гьанвайдихъай къакъатнавани ва я кьенвайдахъай – вири и дуьшуьшра абур михьибур яз гьисабзава».
Хам табагъ ийидайла михьи тушир чIарар михьи жезвач, вучиз лагьайтIа табагъ авуни чIарариз са таъсирни ийизвач. Алим имам ад-Димьятиди «Ианат атI-ТIалибин» ктабда лагьана: «ТIимил кьадар (пуд ва адалай тIимил) михьи тушир чIарарилай гъил къачузва, гьакIни сар твазвайдан ва атлудин (парталрал ва бедендал алай) гзаф кьадар чIарарилай, вучиз лагьайтIа абуруз чIарар бедендал ва парталрал аватуникай чеб хуьз четин я. КицIин, вакIан ва абур сад-садаз ягъайла арадал атанвай гьайвандин чIарариз талукь яз лагьайтIа, ахьтин чIарарилай гъил къачузвач».
Къарар:
Як недай ихтияр авай чан алай ва я диндин къайдайрай тукIунвай гьайванрин чIарарикай, сарикай, туькдикай, цIакулрикай авунвай парталар алаз капI ийидай ихтияр ава. Як недай ихтияр авачир ва я диндин къайдайрай тукIун тавунвай гьайванрин чIарарикай, сарикай, туькдикай, цIакулрикай авунвай парталар алаз капI ийидай ихтияр авач.
КицIин, вакIан ва абур сад-садаз ягъайла арадал атанвай гьайвандин чIарар вуч авуртIани михьи жезвач. Эгер чIарар михьибур яни, тахьайтIа тушни шаклу жез хьайитIа, абур михьибурай гьисабун лазим я.
КпIуна «аль-Фатигьа» сура кIелдайла гьамиша гьа са аятда мез галкIизва, лугьуз жезвач. Ахьтин капI гьакъикъиди яз гьисабзавани?
Имам аш-Шабрамулсиди «Нигьая уль-Мугьтаж» ктабдиз ганвай вичин баянра лагьана: «Эгер инсанди кпIуна «аль-Фатигьа» сура кIелна куьтягьдалди гьа са аят ва я аятдин пай тикрариз хьайитIа, ида сура кIелун чIурзавач».
Идай ачух жезва хьи, куь мез галкIуни капI чIурзавач. Амма куьне ам аят дуьз кIелунин патахъай шаклу жезвайвиляй тийиз, шейтIанди футфа гуз, делилсуз шаклувиляй ийизватIа, ам гьич хъсан тушир кар я, ва адахъ галаз женг чIугун лазим я.
Къейд:
Ибн Гьажар аль-Гьайтамидин «Фатав аль-Кубра» ктабда лагьанва: «ШейтIанди футфа гуникай дарман – ам шейтIандин фендигарвилер тирди инанмишвал я. Адахъ галаз женг чIугун лазим я (адан чIуру къастариз фикир тагун), ва шейтIандихъ галаз женг чIугунин карда инсанди чалишмишвал авунай адаз суваб жеда. Инсанди а кар аннамишнамазди, шейтIан адахъай катда».
Эгер ният ийидайла такбир (кпIуниз гьахьдайла «Аллагьу акбар» гафар лугьун) кIевиз талагьайтIа, капI гьисабзавани?
«Ианат атI-ТIалибин» ктабда Абу Бакр ад-Димьятиди кхьизва: «КапI ийиз ният авай инсанди такбир лугьун чарасуз я, яни такбирдин вири гьарфар акьван хъсандиз кьатIиз жедайвал хьи, адаз вичиз ван къведайвал, эгер адаз вичиз хъсандиз ван къвезвайди ятIа.
Идакай хкатзава хьи, нагагь инсан бишиди ятIа, адаз вичин кIелунин ван къведайвал такбир кIевиз лугьуз алахъун чарасуз туш, аксина, ада такбир япар сагълам тир вахтунда вичиз ван къведайвал кIелун лазим я».
«Эгер капI ийизвай чкада ван аваз хьайитIа ва и кар себеб яз кIелунин ван атун мумкин туштIа, вичин ван атун патал капI ийизвайда такбир кIевиз кIелун чарасуз туш. А саягъда кIелун бес я хьи, секин чкада авайла адаз ван къведайвал».
«ГьакI ада капI ибарат хьанвай амай паярни (арканар) лугьун лазим я: «Аль-Фатигьа» сура, «Ат-Ташагьгьуд» ва эхиримжи салам.
КпIунин амай чеб кIелун хъсан тир дуьаяр, и карда Пайгъамбардин ﷺ суннадиз табий хьана, капI ийизвайдаз вичиз ван къведайвал кIелун хъсан я,».
«Ас-Салам» газетдин алатай нумрада авай «Ички хъун чlехи гунагь я!» лугьудай макъалада ихьтин гафар авай: «Ибн Умара ахъайна: «Дувандин юкъуз ичкибаз майдандал гъида, чIулав чин, экъис хьанвай вили вилер, сивяй мез куьрс хьанвай ам экъуьчиз жеда, адахъай къвезвай ни себеб яз патав гвайбуруз ам такIан жеда. Ахьтинбуруз салам гумир, азарлу хьайила кьил чIугвамир ва абурулай жаназа капI алудмир»». Гила суал арадал къвезва: «Ичкибазрилай, абур кечмиш хьайила, чна капl эляюн лазим яни, тахьайтlа герек авачни?»
Кечмиш хьайи гьар са мусурмандилай жаназа капl эляюн – им жемятдин хиве авай ферз я. Эгер ичкибаз муъмин (мусурман) тиртlа, яни ам Аллагьдихъ ﷻ, малаикрихъ, Ктабрихъ, пайгъамбаррихъ, Къияматдин йикъахъ ва кьадар-кьисметдихъ инанамиш тиртlа, гьакlни ада вич диндай акъудзавай амалар ийизвачиртlа ва гафар лугьузвачиртlа, адалай капl алудун лазим (ферз) я. Нагагь ада вичиз ички хъвадай ихтияр авайди я лугьуз тестикьарзавайтlа ва мад динсуз ихтилатар ийизвайтlа, ахьтиндахъ жаназа капl ийидач. Гьа ихьтин къарарни Шариатдин къазиди (имамди) акъудун лазим я.
Маса динар гвайбур, месела, хашпараяр, Женнетдиз аватун мумкин яни?
Къуръандал, Пайгъамбардин ﷺ Суннадал ва гьакIни алимрин сад тир фикирдал асаслу хьана лугьуз жеда хьи, Ислам диндилай гъейри маса динар гвайбур кафирар я. Къуръандин «Алю Имран» сурадин 85-аятда кхьенва (мана): «Исламдилай гъейри маса дин Аллагьди ﷻ кьабулдач». Чувудризни хашпарайриз Женнет хиве кьазвай Къуръандин аятрикай рахайтIа, абур гьа чпин вахтунда Муса ва Иса пайгъамбаррин терефдерар хьайибуруз талукь я.
