Суал-жаваб

Суал-жаваб

Сур жугъундал, цлал ва икI мад элкъуьрна кIевдай ихтияр авани?

Жемятдин сурара сурун къванцелай гъейри сурал са маса затI эцигун къадагъа я, месела, жугъундалди, цлалди кIевун, адал элкъвей кIукI эцигун ва икI мад.

Кучуднавай чкадал са затI эцигун нагьакьан кар (карагьат) ятIани, амма ихтияр ава, эгер ам жемятдин сурара авачтIа ва ам эцигай касдин хсуси чилел алатIа.

АкI авун къадагъа туш ва я нагьакьанвал авач, эгер сур вагьши гьайванри эгъуьнунин ва я ам цин селди тухунин ва икI мад хатавал аваз хьайитIа.

Амма, гзаф алимрин фикирдалди, пайгъамбаррин, валийрин, чIехи алимрин сурарал жугъунар ва икI мад эцигдай ихтияр ава, гьакIни къуббаяр ва я мискIинар – инсанриз абур кучуднавай чкаяр чир жедайвал ва Аллагьдин ﷻ берекат къачун патал анал физ жедайвал.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз, «Ианат атI-ТIалибин»)

Гъуьлуь папаз са тIалакь гана ва са тайин тир вахт алатайла гафар лагьана ам хкана, амма папа тестикьарзава хьи, идда (вацран кьилерин арада пуд михьивилин девир алатна финин вахт) а чIавуз куьтягь хьанвай, гъуьл лагьайтIа, адахъ агъазвач. И дуьшуьшда нин гафар вине кьазва?

Папан гафар фикирдиз къачузва, амма ада а кардин патахъай кьин кьун лазим я, вучиз лагьайтIа гъуьлуь терсина тестикьарзава. Нагагь гъуьлуь инкар тийиз хьайитIа, кьин кьунихъ муьгьтежвал авач. Эгер папа кьин кьадач лагьайтIа, адан гафар кьабулзавач ва кьин кьунин ихтияр гъуьлел физва.

Къейд:

ГьакIни тIалакь гайидалай кьулухъ иддадин вахт дугъриданни куьтягь хьун лазим я. Яни, эгер папа идда куьтягь хьанва лугьуз тестикьариз хьайитIа, амма вацран кьилерин арада пуд михьивилин девир сакIани куьтягь хьун мумкин туштIа, адан гафар кьабулзавач.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)

КпIар эвез хъувун лазим яни, эгер абурулай кьулухъ инсанди течирвиляй сагьви-сажда (кпIуна фикир масанихъ финай, капI чIур тийизвай бязи гъалатIар ахъаюнай ийизвай сажда) ийизвайтIа, гьа жуьреда кпIуна фикир масанихъ фин эвез хъийизва лагьана фикир ийиз?

Себеб авачиз кпIуна сагьви-сажда авун къадагъа я. Ам анжах тайин тир дуьшуьшра авун хъсан я, месела, эгер экуьнин кпIунал «Магьдина» кIелиз, я тахьайтIа ферз кпIара сад лагьай «Ат-Тагьият» кIелиз рикIелай алатайтIа. Бинесуз авур сагьви-саждади капI чIурзава ва ам эвез хъувун лазим я, амма анжах рикIелай алатна ва течирвиляй авур дуьшуьшар квачиз.

Нагагь ам течирвиляй ийизвайтIа, ам гьахьтин течирвилелай гъил къачузвайбурук акатзавани, тахьайтIа акатзавачни, гьисаба кьуна кIанда. Эгер акатиз хьайитIа, кпIар эвез хъувун герек туш, нагагь туштIа – эвез хъувуна кIанда.

Чирвал авачиз авур крарилай анжах кьве дуьшуьшда гъил къачузва: эгер инсан диндин алимрилай яргъа яшамиш жезвайтIа ва я гьа мукьвара Ислам кьабулнаваз хьайитIа.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)

Нагагь папа са шумуд йисуз селигъалувилелди (аккуратно) парталар алукIиз хьайитIа, гъуьлуь адаз цIийи парталар къачун лазим яни?

Чеб яшамиш жезвай чкадин адетдиз килигна, гъуьлуь папаз цIийи парталар къачун лазим я. Яни, эгер а чкада, месела, гьар ругуд вацралай ва я гьар сезондин сифте кьиляй цIийи парталар къачудай адет аваз хьайитIа, гъуьл, гьа адетдал амал авуна, вичин папаз цIийи парталар къачун мажбур я, гьатта эгер адан парталар ишлемишна куьгьне хьанвачиз хьайитIани.

(«Хашия аль-Бужайрами»)

Дастамаз чIур жезвани, эгер къаридин бубадихъ (гъуьлуьн дидедин бубадихъ) гъил хкIуртIа?

Некягь авурдалай кьулухъ гъуьлуьн буба, чIехи буба, улу-буба ва икI мад, гьа са вахтунда метлеб авач, кIантIа абур гъуьлуьн бубадин патай хьурай, кIантIа – дидедин патай – абур вири дишегьлидиз магьрамар жезва. ГьакIни папан диде, чIехи диде, чIехи бубадин (ва я чIехи дидедин) диде ва икI мад адан бубадин ва дидедин патай гъуьлуьз магьрамар жезва. Гьаниз килигна, абурук гъил хкIурла гъуьлуьнни папан дастамаз чIур жезвач.

Къейд:

А кардал фикир желбзава хьи, винидихъ тIварар кьур инсанар некягь авунмазди гъуьлуьзни папаз магьрамар жезва, гьатта эгер абурун арада месин алакъаяр хьанвачтIани.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз)

Гьи яшдилай гадайрин ва рушарин яшарин тамамвал гатIумзава, адалай кьулухъ абурун хиве Аллагьдин ﷻ эмирар хиве гьатзавай, месела, капI, сив хуьн ва икI мад?

Яш тамам хьун инсандин эркек-дишивилин лишанралди тайин жезва. Шафии мазгьабдал бинелу яз, эгер вацран календардай гадайрин кIуьд йис (ракъинин календардалди тахминан муьжуьд йисни кIуьд варз) хьайидалай кьулухъ адан гьаяйрай мая акъатайтIа, гьа вахтунилай абур яш тамам хьанвайбур жеда. Гзаф вахтара ам 12-14 йис хьайила жеда. Рушарин кIуьд йис хьайила (ва я кIуьд йис жедалди 16 югъ амаз) хьайи сад лагьай вацран кьилерини абурун яш тамам хьанвайдан шагьидвал ийизва.

Нагагь вацран календардай 15 йис (ракъинин календардай тахминан 14 йисни ругуд варзни 16 югъ) жедалди винидихъ лагьай лишанар тахьанваз хьайитIа, яш тамам хьун гьа и яшдилай башламишзава.

Гьаниз килигна, яш тамам хьайила (тайин авунвай лишанрай) аял кьилери (подростки) Аллагь Таалади абурун хиве тунвай вири эмирар кьиле тухун чарасуз я: капI авун, сив хуьн, рушари аврат (чара итимар алай чкадал чинилай ва гъилерин капашрилай гъейри вири беден) кIевун ва икI мад.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз, «Мугъни аль-Мугьтаж»)