Имам Шафиидин мазгьабдай
Ритейлейривай (кура-кура маса гунал, алвердал машгъул пешекар ва я фирма) туна кIевнавай недай затIарал (упаковкайрал), месела, чайдал ва маса шейэрал алай ишлемишун патал ихтияр авай вахт дегишарайтIа жедани, гуя вахт финалди абурун ери дегиш жезвач лугьудай фикир аваз?
Недай затIарал алай ишлемишун патал ихтияр авай тарих цIийиз кхьин хъувун гьисаба кьун тавун къадагъа я, вучиз лагьайтIа им таб ва муьштерияр ягъалмишвиле тун я. Абу Гьурайради агакьарайвал, садра Аллагьдин Расул маса гуз эцигнавай къуьлуьн гьамбардин патавай фидайла, ада гъил гьамбардин къене туна ва ламувал гьиссна.
Ада хабар кьуна: «Им вуч я, я иеси?» Ада лагьана: «Ам цаву чIурна, я Аллагьдин Расул (яни къуьл марфади кьежирна)». Пайгъамбарди кIевиз лагьана: «Бес вучиз вуна (кьеженвайди) винел эцигнач, инсанриз вири аквадайвал?! Тапарарзавайди чакай туш!» (Муслим).
Недай затIарал алай ишлемишун патал ихтияр авай тарих чпиз кIандайвал дегишарзавай маса гузвайбурун гьарамзадавили муьштерийрин сагъламвал ва уьмуьр хатавилик кутазва, вучиз лагьайтIа саки вири недай затIариз ишлемишдай ихтияр авай вахт ава. Пайгъамбардин гьадисда лугьузва: «Я жуваз, я масабуруз зарар гумир» (Ибну Мажагь). («Гьашия аш-Шабрамаллиси»).
Аллагьдиз ийизвай ибадатда кьезилвилер хьун патал са духтурдин къарар без жезвани?
Аллагьдиз ийизвай ибадатдин вири месэлайра, гьаждилай гъейри, кар чидай са духтурдин къарар без жезва. ГьакI, месела, эгер духтурди дастамаз къачун патал яд ишлемишдай ихтияр тагайтIа, ада таямум къачун лазим я. Нагагь духтурди сагъар хъувунин мураддалди капI къаткана авуна кIанда лагьайтIа, начагъда вич сагъар хъийизвай духтурдин меслятриз яб гана, гьакI къаткана авун лазим я, кIвачел акъвазна ваъ (къиям – им кIвачел акъвазун я, кпIунин рукн (пай) я, ам гьисаба кьун тавуна виже къведач, эгер делилламишнавай себеб авачиз хьайитIа).
Амма инсандивай кьилди вичивай гьаж тамамариз тежедайди тестикьарун патал, кар чидай кьве духтурдин къарар, я тахьайтIа инсандиз вичиз вичивай гьаж тамамариз тежедайди чир хьун лазим я. ГьакIни диндин алимрин арада гьуьжет тежедайвал, инсандивай сив кьаз алакь тийизвайди кьве духтурди тестикьарун хъсан яз гьисабзава, вучиз лагьайтIа идан гьакъиндай гьар жуьре фикирар ава.
Духтур капI-тIятдал кIеви кас хьун хъсан я. ЯтIани, чпел ихтибар гъиз жедай Аллагьдихъай кичIе тушир ва я маса динрин духтуррал меслят гъайитIани жеда. ГьикI хьайитIани духтур кар чидайди хьана кIанда. Имам Сулейман аль-Бужайримиди кхьизва: «Дин гвачир духтурдал ихтибар авун бес жезва, эгер инсанди ада дуьз лугьузвайди фикир ийиз хьайитIа. Къарар ихтибардал бинеламиш хьанва хьи, диндарвилел ваъ».
Нагагь инсан вич духтур яз ва вичивай вичин азар тайинариз жез хьайитIа, маса духтурдин меслятда чарасузвал авач. Пис тIал – им ферз тир сив хуьдайла вахт жедалди сив хкудун патал бес тир кьадар делил я, гьатта эгер и кар авун патал духтурдин къарар авачиз хьайитIани. Амма, ятIани, алимрин арада и месэла гьуьжет алайди хьуниз килигна, виликамаз духтурдал алукьайтIа хъсан я («Шаргь аль-Магьалли» имам аль-Кальюбидин баянарни галаз, «Гьашия аль-Бужайрами», «Умадт альМуфти валь-Мустафти»).
Гьихьтин дуьшуьшра маса къачунин ва маса гунин савда кутIунайдалай кьулухъ а савдадин икьрар гьич ийидай ихтияр ава?
Алвердин савдаяр кьве жуьредиз пай жезва: са патавай гьич ийиз жедайбур (акд аль-жаиз) ва анжах кьве патан иштираквални аваз гьич ийиз жедайбур (акд альлазим). Диндин къанунрив кьурвал кутIунай къачунинни маса гунин икьрар кьвед лагьай жуьредик акатзава ва са патавай ам гьич ийиз жезвач. Амма икьрар кутIунай кьве патавайни икьрар гьич авунин ихтияр (аль-хияр) ишлемишиз жеда. Ихьтин ихтияр са шумуд жуьредиз пай жезва:
1. Хияр аль-мажлис – и ихтиярдикай менфят къачуз жеда, та икьрар кутIунай кьве падни ам кутIунай чкадал аламай кьван. Хияр – «хкягъун» лагьай чIал, мажлис лагьайтIа – гафба-гаф таржума авурла межлис (собрание), и ихтилат физвай дуьшуьшда – «икьрар кутIунай чка» лагьай чIал я. Яни абуруз кьведазни мецелди «За икьрар гьич ийизва» ва я «За икьрар къуват амачирди яз гьисабзава» ва икI мад гафар лагьана, икьрар гьич ийидай ихтияр ава.
2. Хияр аш-шартI – им икьрардин кьве патазни (маса гузвайдазни маса къачузвайдаз) ва я абурукай кьведакай садаз пуд йикъан вахтунда икьрар гьич ийидай ихтияр хьун я. И шартIуникай икьрар кутIундайла лугьун лазим я. Пуд югъ алатайла и ихтиярдикай кьве падни магьрум жезва. И вахт алатайла савдадин икьрар къанундихъ галаз кьурди яз гьисабзава ва ам гьич авун мумкин туш.
Яни икьрар кутIунзавай патарикай эгер садан фикир дегиш хьайитIа ва адаз метягь вахкуз ва я пул къахчуз кIан хьайитIа, адавай пуд йикъан къене икьрар гьич авунин ихтиярдикай менфят къачуз жеда. И икьрар гьич авунин ихтиярдик файдачивал авунин мумкинвал авай икьрарар акатзавач, месела, къизил, гимиш, недай затIар маса къачун ва маса гун, къуьлуьхъ къуьл маса гун ва къачун ва икI мад, гьакIни алвердин «салам» лугьудай жуьре (виликамаз пул гана метягь гунин икьрар).
3. Хияр аль-айб – нукьсанар дуьздал акъатунин себебдалди икьрар гьич ийидай ихтияр. И ихтиярдикай кьве патавайни менфят къачуз жеда, нагагь метягьда адан къимет агъуз ийидай нукьсан жагъайтIа. Гьа икI, хияр аль-айб лагьайла, им нукьсан жагъайла икьрар къуват амачирди яз гьисабдай ихтияр хьун я. Адакай менфят къачун патал, маса къачунвай касди метягьдикай нукьсан жагъанмазди гьасятда адакай хабар гун лазим я. Гьа са вахтунда ада гьа затI ва я пул ишлемишун виже къведач («Мингьаж атI-ТIалибин»).
