Суал-жаваб

Дуьз дарманар тавуна азарлудаз зарар гунай духтурди жавабдарвал тухузвани?

Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Медицинадин илимдихъ галаз кьадай чирвилер авачиз сагъар хъувунал машгъул жезвай касди вичи ийизвай дарманрин нетижайрин жавабдарвал тухузва» (Абу Давуд, ат-Тирмизи).

Гьаниз килигна, тамам медицинадин чирвал ва кIвалахдин тежриба авачир касдиз азарлубур сагъар хъувунал машгъул жедай ихтияр авач. Ахьтин касди вичин патав атанвай начагъбурун уьмуьрдин ва сагъламвилин тамам жавабдарвал тухузва.

Эгер тамам медицинадин чирвал ва кIвалахдин тежриба авай касди духтурдин гъалатIар тавуна азарлудаз дуьз дарманар авуртIа, амма, ятIани, начагъдан сагъламвилиз зарар хьайитIа, идай духтурди жавабдарвал тухузвач. Нагагь духтурди азарлудаз дарманар ийидайла чIехи гъалатI авунваз хьайитIа ва адаз а кар себеб яз зиян хьанваз хьайитIа, духтурди жавабдарвал тухузва, гьатта ам пешекар яз хьайитIани.

Духтурдин пешекарвал, илимлувал ва тежриба кьве тестикьнавай, кесерлу духтурдин шагьидвилелди, я тахьайтIа духтурдин пешекарвилиз килигна виридан арада ам машгьур хьуналди тайин жезва.

Амма эгер кьве пешекарди гьа рекьяй тир маса пешекарди азарлуди сагъар хъийидайла гъалатI авуна лагьана шагьидвал авуртIа, ада арадал атай нетижайрай жавабдарвал тухузва.

Къейд:

Эгер халкьдин медицинадин рекьяй пешекарди азарлудан вичин ва я адан патахъай жавабдар касдин ихтиярдалди хижама авуналди ва я иви акъудуналди дарманар авуртIа, адани гьа сагъар хъувунин нетижадин жавабдарвал тухузвач.

(«Нигьаят аль-Мугьтаж» имам аш-Шабрамаллисидин баянар галаз)

Чара хьун папа авур са кардихъ, месела, тайин тир кIвализ финихъ галаз алакъалу авуртIа жедани?

Чара хьун гъуьлуьз гьикI вичин амалдихъ, гьакI папан ва я чара касдин амалдихъ галаз алакъалу ийидай ихтияр ава.

Гъуьлуьн амалдихъ галаз алакъалу чара хьунин гафари ам чара хьуниз эсер ийизва, эгер ада гьа амал рикIелай алатна, чин тийиз ва я адав ам гужалди ийиз тунваз хьайитIа.

Папан ва я чара касдин амалдихъ галаз алакъалу чара хьун, чпиз гьалдикай хабар авай ва и чара хьун къайгъусузвилелди кьабул тийизвай, гьакъикъиди жеда, эгер гьа и карни чин тийиз, рикIелай алатна ва я ам адав гужалди ийиз тунваз хьайитIа.

И дуьшуьшра, нагагь гъуьлуь, папа ва я маса касди и кар рикIелай алатна ва икI мад авунваз хьайитIа, чара хьун гьакъикъиди яз гьисабзавач.

Эгер гъуьлуьз винидихъ лагьай мурадар авачиртIа, яни гьевеслу ийидай ва я игьтиятлу ийидай мурадар авачиртIа, я тахьайтIа и чара хьун нин амалдихъ галаз алакъалу ятIа гьа касдиз чара хьуникай хабар авачир ва я адаз чара хьуникай къайгъу авачир, и чара хьун гьакъикъиди яз гьисабзава, гьатта эгер ам рикIелай алатна ва икI мад авунваз хьайитIани.

Къейд авун лазим я хьи, чара хьун са гьихьтин ятIани кардихъ галаз алакъалу авун дегишарун виже къведач.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Асна аль-МатIалиб»)

Эгер куьчедиз гадарнавай банандин чкалдилай цIуьдгъуьнна инсандин кIвач хайитIа, ам гадарнавай касди идан патахъай жавабдарвал тухудани?

Жемятдин рекьикай менфят къачузвай гьар са касди вичи авур крарин нетижадай жавабдарвал тухун лазим я. Месела, нагагь инсанди жемятдин рекьел зирзибил, банандин чкал ва икI мад гадарна ва адалай кьулухъ рекьяй физвай касдиз ам такуна, дуьшуьш хьана цIуьдгъуьнайтIа ва ам набут хьайитIа, гадарай кас жавабдар жезва ва хьайи вири зиян ада эвез хъувун лазим я.

Нагагь инсанди дуьшуьшдай ваъ, аннамишна кIвач чкалдал ва икI мад эцигайтIа, ам гадарай касди жавабдарвал тухудач. ГьакIни инсанди жавабдарвал тухудач, эгер ада зирзибил инсанар къекъвен тийизвай рекьин къерехдал, я тахьайтIа вичин гьаятда, зирзибил кIватIзавай чкадал ва ам гадарун патал тайин авунвай чкайрал гадарнаваз хьайитIа.

Нагагь ада а кар къастуналди тавунваз хьайитIа, месела, гьаятда авай зирзибил гару жемятдин рекьел акъудна ва са кас цIуьдгъуьнна набут хьайитIа, и дуьшуьшдани иесиди жавабдарвал тухудач.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз)

Жуьмя юкъуз ва я жуьмя йифиз рекьиз (сиягьатдиз) экъечIайтIа жедани?

Жуьмя юкъуз экьунин капI ийидай вахт алукьайдалай кьулухъ жуьмя капI ийизвай чкадай экъечIдай ихтияр авач (гьарам я) а касдиз, вуж ам авуниз мажбур ятIа, эгер адаз рекье ва я ам физвай чкада капI ийидай мумкинвал хьунин фикир кьванни авачиз хьайитIа.

Нагагь рекье авай касди вичивай жуьмя капI рекье, физвай чкада ийиз жеда лагьана фикир ийиз хьайитIа, я тахьайтIа са гьихьтин ятIани себеб аваз ам рекье гьатуниз мажбур хьанватIа, адаз фидай ихтияр ава. Жуьмя йифиз рекье гьатуникай лагьайтIа, акI авун хъсан туш.

Къейд:

Къейд ийин хьи, и къарар анжах ихтияр авай сиягьатдиз талукь я. Нагагь сиягьат ихтияр авачирди (гьарамди) яз хьайитIа, жуьмя капI тавуна рекье гьатдай ихтияр кьетIидаказ авач.

Генани делилламишнавай фикирдалди, винидихъ лагьай къарар вири сиягьатриз гегьенш жезва: алвер патал ихтияр авайдаз, ферз тир (гьаж) ва я суннатдин (умра) зияратдиз.

Жуьмя йифиз рекье гьатун хъсан туширдан патахъай делил яз диндин алимри Пайгъамбардин ﷺ гьадис гъизва, ам зайифди яз гьисабзаватIани (яни ам агакьайбурун цIиргъ ара датIайди хьунин шартI кьиле тухванвач): «Жуьмя йифиз рекье гьатай кас адан патав гвай малаикри лянетламишда».

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия аль-Бужайрами аля аль-ХатIиб»)