Хизан ва хизандин камаллу адетар
Инсан хана, чIехи ва кьуьзуь хизанда жезва. Агакьнавай касди вичин хизан кутада. Им вири халкьарин адет я. И адет Дагъустандин халкьарихъни ава.
Аварри хизандиз «хъизан», даргийри – «кульпат», лезгийри – «хизан», «килфет», лакри – «кулпат», табасаранри ва азербайжанри – «килфет» лугьуда. Дагъустанвийрин «хизан» гафуни са ивидин инсанар мукьувай агудзава. Хизан – им виридалайни мукьва, виридалайни багъри инсанрин кIватIал я. Хизан диде-буба ва аялар, стхаяр ва вахар, гъвечIибур ва чIехибур санал хьайила, сад-садан гъавурда акьадайла (садан гаф муькуьдан туьтуьнай фидайла), сада-садаз гьуьрмет ийидайла, садаз-сад кIани тир чIавуз арадал къведа. Хизан – им инсандиз инсанвилин тербия гузвай «кIвалин мектеб» я. Хизанда инсандиз эвелни-эвел вич вуж ятIа, вичин эркеквал-дишивал, яш, инсанрин арада вичин чка, ихтиярар ва мажбурнамаяр чир жезва. Хизанди хъсанвални писвал, гуьзелвални уькIуь-цуру, къайда-къанунни къайдасузвал, камаллувални куьтвал, къуватлувални зайифвал сад-садавай чара ийиз чирзава. Хизанди дуьнья хайи дидединни бубадин вилералди кьатIуниз, гъвечIидазни чIехидаз, итимдиз ва дишегьлидиз, юлдашдиз ва дустуниз, къуншидиз ва мугьмандиз гьуьрмет-хатур ийиз чирзава. Хизанди стхаяр хьиз дустар жез, куьмекар гуз, иесивилин къайгъударвилелди кIвалах ийиз, уьмуьрдал шадвал ийиз, инсанвилелди хьайи са чIуру кардин гьайиф чIугваз вердишарзава. «Гьида жуван хизандиз къимет гузватIа, гьада вичин тухумдизни, хуьруьзни, вичин халкьдизни къимет гуда», «Ни хизан хуьзватIа, гьада хуьрни хуьда», «Хизан гадарайди гару тухуда, хуьруь гадарайди хару яда», «Хизанда къайда ава – хуьрени къайда ава». И ва маса мисалри инсан хизан галачиз кьиле тефидайдакай лугьузва. Инсандин бахтаварвал хизандилай, хизандин бахтаварвал инсандилай аслу я. Им уьмуьрдин къанун я. И къанун чи бубайрал чпин бубайрилай атана, абурал – чIехи бубайрилай (ата-бубайрилай).
Хизанда къайда жеда – хуьрени къайда жеда
Инсан вичин хизандиз къимет гуз куь мажбурзава? Хизандай тир гьар са гъвечIидаз ва гьар са чIехидаз хизанда вичин мажбурнамаяр чир хьана, ада абур кьиле тухвана кIанда. Ругул аялдин везифаяр вичин хайибурун, вахарин вилик хвавилинбур, стхавилинбур я. Рушан мажбурнамаяр хайибурун, стхайрин вилик абур хайи рушанбур, ваханбур я. Хвани, рушни чеб хайибурун – бубадинни дидедин – вилик гьамиша буржлу я. Дидедини бубади чаз и дуьньядал виридалайни багьа затI – уьмуьр багъишзава. Чун хадалди гзаф варцара дидеди чун вичин беденда хуьзва. Диде чаз вичин хурун нек, тIуьн гузвай, чун пекерик кутазвай, чуьхуьзвай, чал партал алукIзавай, чаз туьмерзавай, уьмуьрда хъсан крарин рехъ къалурзавай кьилин кас я. «Дидедин туьмерди къванни хъуьтуьларда», «Дидедин хур хва патал кьеб я», «Дидедин кIанивили версерайни чимивал гуда», «Аялдин тIуб тIа жеда – дидедин рикIиз азаб гуда», «Вири уьмуьрда зегьмет чIугуртIани, вавай дидедин бурж вахкуз жедач», – тербия гузва халкьдин мисалри. Гьа икI тирвиляй «дидедин чIал», «диде-чил», «диде-Ватан» лугьузва.
Гафарин манаяр: багъри – лап мукьва, играми; килфет – хизан; мажбурнама – хиве авай везифа; буржи; куьтвал – даяз хьун, кимивал;
