«КьатIарин» таъсир…
Уьмуьрдал наразивилин четинвал алудун патал, акьулди къалурзавай рехъ жувавай кIевун ва намусдин сес зайифарун патал, лап гзаф кьадар инсанри чиз-чиз сагъламвилиз зарар авай шейэр ишлемишзава.
ПIапIрусрал ашкъидалди машгъул жезвай бязи чпиз-чпикай хабар амукь тавунал рикI алай ксар, пIапIрусри анжах чпин сагъламвилиз зиян гузвайдахъ, патав гвайбурун гьалдиз ада таъсир тийизвайдахъ ва чи планетадин экологиядиз терг ийидай таъсир гьич тийизвайдахъ инанмиш я. Гьар йисуз анжах тенбек кьурурун патал цIусад миллион тонн тарар харжзава ва им пIапIрусар авун патал акъудзавай чар ва абур твадай упаковкаяр квачиз авунвай гьисаб я.
Ажайиб кар ам я хьи, гьикI акьул авай инсандин кьилиз «Чилин жигеррикай» нефесдин органриз акси яракь туькIуьрун атун мумкин ятIа. И кардин себеб жезвайди гьар йисуз тенбек гьасил авун патал кьуд миллионни пуд виш агъзур гектар чил ишлемишун я. Гзаф кьадар тенбек гьасил авурдалай кьулухъ яван хьанвай накьв ци тухузва, адаз Халикьди ганвай бегьерлувал амукьзавач, тенбек акъудзавай компанияр лагьайтIа, чи планета чIурун патал цIийи чилерал физва.
ЧIугур пIапIрусрин чIехи пай чилел гадарзава, им, жуьреба-жуьре гьисабунралди, гьар йисуз 340- 680 миллион килограмм зирзибил лагьай чIал я. Къейд авун важиблу я хьи, пIапIрусрин фильтраяр ацетат целлюлозадикай (пластикдин са жуьре) ийизва, абур кутIун патал цIуд йис герек къвезва.
Нетижада фильтраяр, маса пластикар хьиз, терг жедач, амма анжах абур вилериз аквадач, вучиз лагьайтIа абур лап гъвечIи пластикдиз (микропластикдиз) элкъвезва. Хатавал ана ава хьи, ам къумадик, цик акахьун ва недай затIарин цIиргъиниз гьахьун мумкин я. Микропластик гьеле Эверестдал, Марианский лекъвен кIане, Арктикада, балугъда, кьеле, гьуьлуьн ва уьцIуь тушир це, моллюскайра ва гьатта инсандин бедендай жагъанва.
ТIебиатда тенбекдик квай зегьерлу затIар кIватI жезва. Тенбек – гзаф наз гвай, химиядин дарманар истемишдай набатат я. Ам чIехи жезвай анжах пуд вацран муддатда, адаз цIуругуд сеферда дарманар яна кIанзава. Гьа дарманрик квай метилбромидди озондин къат зайифарзава, гьавиляй тестикьариз жеда хьи, пIапIрусар акъудуни гьава дегиш хьуниз пис патахъай таъсирзава.
Гьар йисуз пIапIрус чIугуни атмосферадиз 3-6 агъзур тонн формальдегид, 17-47 агъзур тонн никотин ва 3-5 миллион тонн углекислый газ ахъайзава (Чешме: ВОЗ-дин гьахъ-гьисаб «Тенбек ва ада тIебиатдиз ийизвай эсер: куьруь малуматар»). Зегьерлу шейэривай неинки гьава агъуламишиз ва накьв терг ийиз жезва, гьакIни ам цин чешмейриз авахьзава ва чкадин цин гьамбарханаяр кьацIурзава.
Итижлу делилар
- Са литр це садни зур чIугур пIапIрусрин кьатIар аваз хьун бес жезва, 48 сятинин къене ана авай кьван чан алай затIар вири рекьидайвал.
- Дуьньяда акъудзавай гьар 300 пIапIрус ийидай тенбекдин пешер кьурурун патал са тар кузва.
- ПIапIрусрин кьатIар – дуьньяда виридалайни гзаф гадарзавай зирзибилдин жуьре ва кьерер чиркинарзавай кьилин затI я.
- 74,1% пIапIрус чIугвазвайбуру са сеферда хьайитIани пIапIрусдин кьатI чилел ва я машиндин дакIардай гадарзава.
- США-да ацетат целлюлозадикай авунвай фильтраяр туькIуьр хъийиз ва абурукай скамейкаяр ийиз чир хьанва.
- Тенбекдин компанийри вирида санлай гьар йисуз ишлемишзавай энергия кьве миллион кьван машин акъудуниз барабар я.
- Накьвада пIапIрусрин кьатIар хьуни инжи векь чIехи хьун 27%-дин явашарзава. Адалай гъейри, и набататдин кьакьанвал, накьвадик пIапIрусрин кьатIар хьуниз килигна, абур квачир накьвадал экъечIзавай инжи векьелай 28%-дин аскIан жезва.
ДАРИНА НИЯЗОВА ЧЕШМЕЯР: GREENPEACE.RU, ВОЗ
